DIYOS ANAK

ni U Eliserio

salin ni Arlene Moscaya

1.

“Mas delikado gali kon sa ikawalo nga bulan ikaw magbata kaysa sa pampito.”

Photo by Stas Knop on Pexels.com

Naghangdë ako. Ano man abi ang pwede mo hambalën sa tawo nga napatyan kang asawa kag daw nagatinga man ang bata? Tawo nga pira ka bulan mo rën nga wara ginasapak kay man nahisa ikaw kay nagpakasal rën tana? 

“Gusto mo nga mag-Playstation?” 

Naghangdë ako. 

Wara man lang nagpasiplat si JB sa lapsag. Ginsundan ko tana sa pag-agwa. 

Sa corridor nasugata namën ang doktor. O: buang nga nagapakuno-kuno nga doktor. May suksok nga stethoscope, pero nagauba. Nagakërëdëg ang bigote. “Pamatii n’yo ako! Pamatii n’yo ako!” Ginkaptan ako kang buang sa abaga. 

“Hëëd, hëëd. Pamati-an ka namën.” 

Ginkaptan ni JB ang braso kang buang. Naghipës dya kag nagpungko. May nagsurong paadto kanamën nga sikyo kag nars. “Pitoy kang Amay kang ospital nga dya, ingëdanay lang ang ward kang mga mental kag mga bata.” 

Naghangdë ako, 

Sa agwa kang bilding, nagpadëlëg kami kang dyip paadto sa Forestry. Kauna ko nga kaingëd, ginbayaan ni JB ang pad na sa Sta. Anna kang ikasal sand ani Zsazsa. Tëngëd sa Admin nagaubra ang nanay ni Zsazsa madasig sanda nga nakabëël kang housing sa sëlëd kang campus. Nauna pa sa mga manunudlo nga mas buhay rën ang aplikasyon. Sa St. Therese nakahaya si Zsazsa. Pangarwa nga adlaw rën, wara pa gihapon ako nakadaraw. Amo ra abi ang hambal ni Diane kag Hesus kanakën e, si JB anay ang asikasuhon. Wara man tana gihapon nakadaraw. 

Ginlibre na ako sa plite. Bilog rën ang bayad, indi rën kami pwede magpakuno-kuno nga estudyante. “Ano rën ang ginasulat mo tëlad?” 

“Ha?” Sa may crack ka buli kang atubang ko sa jeep ang akën nga atensyon. “A, nobela, nobela.” 

“Parte rëman sa LB?” 

“Bëkën, bëkën. Parte sa Aklan.” 

“Mayad man. Pitoy kang Amay ‘kaw, ang una mo nga ginsulat –” 

“Gin-islan ko rëman ang pangaran a.” 

“Bisan pa. Pira lang man bala ang nagatudlo nga nagaistar sa Demarces?” 

Wara ko tana ginsabat. Wara man gid abi ti may gusto sa una ko nga nobela. Nagconcentrate gid lang ako sa crack kang buli. Pati gali ang shota low waist man. Ang makakita kang sangka crack talagsa gid lang, pero ang darwa? Swerte ako tëlad nga adlaw. 

“Madayon pa bala ang kiss-in n’yo?” Nanotisyaran rën ako kang magshota. Nagtërëk ako ti diretso kay JB. “A, hëëd. Si Pompom, gusto na gid pang-asarën ang Christian Coeds. 

“Coeds for Christ.” 

“Tuod?”

“CFC, di bala? Ikaw ang nagjoke kanakën kauna e.” 

“JB, di bala maadto ikaw sa haya?” 

Nagtalikod tana kanakën. Wara ko rën ginsabad, basi mahampakan pa ako. Hambal ni Diane, amo kuno kara ang inubra ni JB sa ugangan nga lalaki. Hambal ni Hesus, ang ginhampak kuno ang ugangan nga babaye. Nagbalik ang mga mata ko sa magshota, pero nagsaka rën ang pantalon kang darwa, parapasiplat nga nagapanglisik ang mga mata kanakën. 

Sa atubang kang Infirmatay nagpara si JB. Nanaog tana, nanaog ako. Dirediretso lang tana, may karsada man sa tanëman, ugat kag yab-ok kami nag-agi. Sa Umali may mga estudyante nga kumaway kanamën, paadto siguro sa rehearsal kang dula nga tribute kay Zsazsa, garing wara ti tiempo nga manapak. Nagpatuo kami, pagkatapos diretso liwat asta malambot namën ang Admin. Sa atubang kang building kang DevCom nagsiyagit tana kang “Yop!” Tapos sara pa: “Yop!” 

Ginatinërëk kami, pero kon magëba ang estruktura kang pantasya kang sangka tawo, wara rën tana ti labët sa hambalën kang iban. Nagsiyagit kami ni JB: “Yop!” 

“Whitman to, pare, Whitman. Iimaw mo sa bag-o mo nga nobela,” hambal na kanakën. Nagayëhëm tana. 

Nagbalancing act tana sa kilid kang pond. Wara ko mapënggan ang akën kaugalingën: “Kung sanda palangga n’yo—” 

Nagtërëk si JB kanakën. Wara rën tana nagayëhëm. 

Pagkalambot sa gate kang LB nagpatuo kami liwat, kag wara rën ti siyagitanay nga natabo. Asta sa malambot namën ang St. Therese. 

“Jacob!” singgit kang nanay ni Zsazsa. “Sapat ikaw Jacob, ano ginhimo mo sa bata ko?” 

Dumiretso lang si JB sa lungon kang asawa. 

Nagpungko ako sa may likod. Ginlibot kang akën mga mata ang haya. Indi ko makit-an kanday Diane kag Hesus. Ang nakit-an ko mga estudyante, manunudlo, janitor kag sekretarya kag iban pa nga mga abyan kag kakilala ni Zsazsa. Bilang pagtaha sa ana urihi nga pamilin-bilin, tanan nga mga bisita nakalila. Kami lang ni JB ang pasaway (pero sala ko ra bala? Hambal na kanakën maPlaystation kami). Sa may aisle nakapalibot ang pira ka mga estudyante sa sangka bata nga nagakanta. Tëngëd indi si Zsazsa kang masëbë nga haya, wara ko rën sanda ginsaway. Mas maayad pa nga magkantahanay kaysa magsinggitanay. Mabuhi bala si Zsazsa kon mabasol man ang “dapat” basolon? 

May nagkapët sa abaga ko. Napatindëg ako, handa rën ang linya nga pirmi na ginahambal. Gin-atubang ko ang nagpahangyës kanakën kag ginbëka ang akën nga bibig: “Ano timo man? Naga gin-ubra mo to? Paano kon napamus-on ak—” si Aiko. 

Si Aiko ang nagkapët sa abaga ko. Si Aiko ang nagpahangyës kanakën. Daad si Zsazsa gid lang. Mas indi ako mahadlëk.

“Kumusta rën, Sir? Nanambëk kita a.” 

“Ai? Pira, pira ka tuig rën?” 

“Apat, Sir. Masobra-kulang.” 

Wara ti nagbag-o sa ana nga itsura. Barabhël nga mga mata, bëgë nga buhok, bagul nga nagahurma sa uyahën. Malapsi gihapon ang mga bibig nga pirme ko kauna ganaharëkan. Barabhël gihapon ang ana nga mga suso. Epekto lang bala ra kang kasanag, ukon mas nagbahël pa gid gani? Buhay ko rën nahëlat nga makit-an liwat ang estudyante nga nagpapitik, kag nagbasag, sa akën tagipusuon. “Ai. Ai. Aiko. Ai ko.” Ginkaptan ko ang ana nga alima. “Kumusta rën?” 

“Dya, Sir.” Ginkaptan na ang ana nga busong. “Nanay rën.” 

Nagbahël ang ana mga mata. Siguro kay nagbahël man ang akën. 

Nagtërëk tana sa likod ko. “Tia! Tia!” 

Nagtalikod ako. Nagdalagan paadto kanamën ang bata nga kaina nagakanta. Bag-o ako nag-atubang liwat kay Aiko, nakit-an ko nga nagahibi si JB, ginakëpkëpan ang ugangan. 

“Bata mo?” pamangkot ko kay Aiko. “Amo ra bala nga nagLOA ikaw?” 

Ginbëël ni Aiko ang alima ko, kag ginpakapët dya sa bata. “Bata ko, Sir. Si Christianity. Bata natën.”

2.

VCO gali. Victory Christian Organization. Amo to gali ang ginakabuwisitan ni Pompom. Amo gali nga sa tanan nga grupo kang Born Again ridya sa LB, ridya kami sa Umali makiss in. Tatlo ka adlaw rën nga nalëbëng si Zsazsa. Darwa ka adlaw halin kang tirawan sunugën ni JB si Mami (ang Volkswagen ni Zsazsa). Sangka adlaw halin kang nakabaton ako kang text halin kay Aiko. Ridya, sa atubang kang Umali, ridya kami makiss in. Halata nga impluwensiyal rën si Pompom, kag bëkën lang sa ana nga ginpatukod nga UPLBGT. Estima ko haros darwa ka gatos nga lesbiana, agi kag silahis ang sa amën palibot. Tanan handa nga magharëkanay sa oras nga matapos ang God Jam kang VCO sa sëlëd. Pag-agwa kang mga Born Again, makaagëm sanda kang kamalamalahan. 

Si JB dapat ang kaharëk ko. Kaso napreso tana tëlad. Si Hesus tana, homophobe. Gani amo kadya ang get up ni Pompom: nakajacket, nakatago ang asta sa suso nga buhok sa idalëm kang baseball cap. Tana ang kaharëk ko. 

Alas diyes ti gab-i. Nagarebolusyon ang akën nga busong. Pira ka minuto gid lang kag pati utak ko maalburuto man. Pero indi, indi pwede nga mag-iskapo anay kag magkaën. Bëkën lang man ti si Pompon ang nag-organisa kadya. 

“Siyagit kita ayhan ‘yop’, pamatyag mo?”

“Sir?” Nagpasurip si Pompom. “Ano man ra mga ginapanghambal mo man?” 

“Man-an mo Pom, nag-out ka lang isëg ka rën.” 

Ginharëkan na ako sa pisngi. “Kon mag-out man ikaw Sir, pan-ës dya ang kaisëg ko.” 

“Pira ka minuto pa haw?” Inimadyin ko nga kagat-kagat ko ang ana nga talinga. 

“Five minutes gid lang, Sir.” Hambal mo ra ha—” 

“Ten minutes ago.” Ginpisil na ang akën nga alima. “Indi ka rën bala magreklamo, Sir. Nakajacket lang ikaw, e ako?” Gintudlo na ang chef’s hat. 

“Hambal ko kanimo, hair net gid lang. “Ginparayë ko ang akën alima. Kaisa nagatingala ako kon naga indi halata ni Pompom nga gusto ko tana. Katong Born Again pa tana, pwede pa ako nga magpati. Pero tëlad nga… Pero indi, indi. Kristiyano ukon lesbiana, palangga ko si Pompom. Palangga ko nga daw bata ko. Bata? Bata ka bagis. Aiko! Tuod ayhan ang ginhambal ni Aiko? Indi man anggid kanakën ang bata. Sara pa, tatlo ka tuig gid man bala atong si Christianity? Daw dose rëman to. Putot ako, putot si Aiko. Paano nga tëman kataas ang tatlo ka tuig nga bata namën? 

“Ano rën ang ubrahën mo, Sir?” 

“Ti harëkan ikaw. May maubra bala ako?” 

“Indi. Ano man timo man? Parte sa bata mo?” 

Nagpawara lang ako. “DNA Test?” 

“Wow, really?” 

“Paano ako makapanigurado?” 

“Maan, Sir. Lukso kang dugo?” 

“Nagapati ka sa amo kara?” 

“Wara, Sir. Garing ikaw?” 

“Pom?”

“Sir?” 

“Adto ka bala ridya.” Ginharëkan ko tana. Malaway ako kon magharëk, hambal kauna ni Aiko. E sa malaway ako nga sahi ka tawo e. Indi man siguro magreklamo si Pompom. Ridya rën ang mga Born Again e. Sangka nagapang-ëlëng-ëlëng nga lalaki ang urihi ko nga nakita. Nagpiyëng ako. Ginharëkan ko ang upper lip ni Pompom, tapos ang sa idalëm, tapos ang bilog na nga bibig. Ginkagat ang upper lip, gamay nga dila. Ginkagat ni Pompom ang akën nga dila. Ginhakës na ako. Padayon ang pagtagas kang laway. 

Si Diane, ridto sa makeshift podium tana. Tana ang magamonitor kang mga VCO members, basi may magmaoy. Si Diane ang masenyas kon kinahanglan rën namën nga mag-untat. Daad indi ko mabati-an ang pito. Daad indi mabati-an ni Pompom ang pito.

May nabati-an ako nga lupok. 

Naghalog ang këpë ni Pompom. 

Nagmukra ako. Napabatang tana sa hilamunan. Nagluhod ako sa ingëd na. Nagapiyëng gihapon tana. May yëhëm gihapon sa bibig. Baril? Baril bala ang nabati-an ko? Si Pompom bala ang naigo? May namaril nga Born Again? “Pom? Pompom!” Gintay-ëg ko ang ana mga abaga. “Chua, pitoy kang Amay, istoryaha ako!” 

Sa palibot namën nagdinaralagan ang mga lesbiana, agi, silahis kag Born Again. May pira nga nakalapak sa batiis ko. Laban-laban nagasinggitanay sanda, pero wara ako ti mabati-an. Limëg lang ni Pompom ang pagabuksan kang talinga ko. 

Nagmukra tana. “Sir?” 

“Pom?” 

“Ginadugo ikaw.” 

Sa ospital, gindaraw ako kanday Hesus, Diana kag kang doktor nga may stethoscope pero nagauba. Hambal na, wara rën kuno ako ti paglaëm nga mag-ayad. 

Gin-imawan ako ni Pompom bilog nga gab-i. Nagpakuno-kuno ako nga nagakaturog. May gintawgan tana, ginhibi-an. Born Again man ukon bisexual, indi ko maimadyin nga masarangan gali nga maghibi ni Pompom.

Mayad lang gid, sa UAE kanday Mama. Kon wara, jusko, indi ko maman-an kon paano ipaathag nga nadaplisan ako kang bala sa sangka kiss in. 

Tatlo ka gab-i ako nga gin-imawan ni Pompom. Pero si JB, ginpiyansahan ni Hesus, si JB ang nagsugat-dul-ong kanakën sa Sta. Anna. Sangka adlaw pa ako nga nagpahuway sa kama. Pagkatapos, balik sa ubra. Ginbalita gali ang kaso ko sa UPLB Perspective. Filler, wara man lang ti pic. Ginpakita kanakën ni Pompom samtang nagaigma kami sa Coop. Nakapaste sa scrapbook na ang sangka panid nga papel. 

Nagkit-anay kami liwat kang hapon. Gindul-ong na ako sa Sta. Anna. Sa may gawang, ginharëkan na ako. Ginhila ko tana pasëlëd. Nag-uba tana. Nag-uba ako.

Urihi ko nga gin-uba ang akën nga pantalon. May kulang sa akën nga wallet. “Hala, dali lang, wara ako ti condom.” 

Ginkagat ni Pompom ang akën nga talinga. Ginpasëlëd na ang ana nga dila sa akën nga bibig. 

“Pom, wara ako ti condom.” 

“Okey lang, Sir, nagapills ako.” Braso rëman ang gin-umpisahan na nga kagatën. 

Ginharëkan ko tana sa liëg, sa panga, sa baba. “Kag paano kon may STD ako?” 

Nag-untat tana kang pagpangagat. Nagparayë kanakën gamay kag nagtërëk kanakën nga may kalipay sa mga mata. “Ikaw pa?” 

Naglëm-ëk ang pitoy ko. Nagparayë ako kay Pompom. “Ano kon sayuron na kara?” 

“O, Sir, indi rën ikaw mag-ëgët.” 

Nag-ëlëng-ëlëng ako. “Sorry, Pom, nadura e.” 

Nag-Indian sit tana sa kama. Ginparigusan kang kasanag kang street lamp ang ana mga suso. “Wara rën gid?” 

“Wara rën e.” 

“Pwede, pafinger gid lang?” 

Gin-utugan liwat ako.

3.

Sa tuo namën may babaye nga nagatampa kang illegal recruiter. Sa wala namën may lalaki nga nagatampa kang snatcher. Sa atubang namën may rehas, kag sa likod na kadya may mga gapanglisik nga mata. Ang mga mata nga dya ginapanag-iyahan kang lalaki nga nagtiraw nga magpatay kanakën. Lalaki nga nagahambal tëlad nga bëkën ti ako ang ginatuyo na nga patyën. 

Kagat-kagat ni Paul, ex ni Pompom, dating Born Again, ang ana nga lower lip. Nagatërëk tana kay Pompom. “Bëkën si Sir,” hambal na kadya, “bëkën ti si Sir ang ginbaril ko.” Tsura na daw mamus-on. Pirmi man tana ang itsura na daw mamus-on, bisan pa kauna nga estudyante ko pa tana. Ang problema lang gid, katong kiss in, baril ang namus-on, kag ang ginpamus-on bala. “Nakita ko ikaw, naglagapok ikaw. Naglagapok sa hilamunan. Patay ka rën dapat. Bëkën ti si Sir ang ginbaril ko.” 

“A, Ponti,” hambal ko, “ginhambal mo ra nga para kuno abi magmayad ang bëët namën.” 

Gin-istorya na ako, pero kay Pompom nagatinir ang ana mga mata. “Sir, ginataha ko ikaw. Bisan pa pirmi mo ako ginainsulto kang akën nga Manunubos –” 

“Ang masa?” 

“Po?” 

“Wara, sige, padayona. Gusto ko lang managil-ët.”

“Ginataha ko –” 

“Wara man gali, Pitoy kang Amay. Ridyan ka dëlang.” Ginkaptan ko ang alim ani Pompom, nag-umpisa nga magtalikod. 

“Naga ako? Naga man ako ang barilën?” 

Nagdëyë ako, Punyeta gid tana ang pulisya, naga man abi gintaratawgan pa kami? Ano pulos kang pag-istorya sa tawo nga gusto ikaw patyën?” 

“Bëkën ti halata?” Nag-ubo si Paul. 

When I was in prison, did you post bail for me? “Paul, indi ikaw rën mangbitin!” Pitoy kang Amay, indi ti karadlawan! 

“Bëkën ti halata?”

“Bëkën!” dëngan namën nga singgit ni Pompom. 

“Kay man kaaway ikaw kang Diyos! Kay man ikaw ang puta kang Bethlehem! Kay man nagapatol ikaw sa pareho mo nga babaye! Tëngëd nagadroga ikaw! Kay man kon sin-o-sin-o nga lalaki ikaw nakaingëd! Kay man ginbayaan moa ko!” 

“Ponti,” umpisa ko, “ginbayaan ka lang, ginbaril mo dayon? Anong—” 

“Indi ko rën abi ikaw palangga. Ano gusto mo himuon ko? Mabinutig?” 

“Hëëd, hëëd.” Nagaluhod rën si Paul, wara nagakapët sa mga rehas. “Nagbinutig man gani ako para kanimo. Nag-imaw ako sa mga God Sessions n’yo, nagsapi ako sa VCO. Para kanimo, nagpakuno-kuno ako. Kay man palangga ko ikaw.

Nagluhod si Pompom, kag tëngëd ginakaptan ko pa ang alim ana, napaimaw ang mga tuhod ko sa salëg. Nagpawala ang mga alima ni Pompom, ginkaptan na ang uyahën ni Paul. “Patawad.” 

“Bisan kistra wara mo ako ginpalangga. Ang una Diyos, tapos sex. Bisan kistra wara moa ko ginpalangga. Bisan kistra, bisan kistra.” 

“Palangga ko ikaw. Palangga ko ikaw tëlad.” Ginharëkan ni Pompom si Paul. Sa dahi. “Patawara gid lang ako.” 

Nagtërëk si lalaki kanakën. “Ginapatawad n’yo rën bala ako?”

Nagtërëk ako kay Pom. Naghangdë tana. “Wara man ako mapatay e. Sige, okay rën kita.” Naghibi sanda nga darwa. Bëkën, bëkën ti hibi. Panangisën ang natabo. Tumunog ang shoulder bag ni Pompom. Wara na ginsapak. Gintapik ko tana sa abaga. Wara na ako ginsapak. Ginbuksan ko ang ana nga bag kag ginbëël ang ana nga cellphone. Ang manang Cheer na ang nagapanawag. Manggaranën si Cheer, man-an ko. Indi dya ang sahi nga mamiskol. Padayon gihapon ang panangisën kang darwa. Ginsabat ko ang tawag. 

“Hello, Pom? Hello? May klase ikaw?” 

“Wara.” 

“Wara ikaw ti klase? Naga manubo ang limëg mo?”

“Bëkën dya si Pompom.” 

“A… Paul?” 

“Indi man.” 

“Miren?” 

“Indi man. Lalaki ako.” 

“Sir U?” 

Nagkadlaw ako. “U lang.” 

“Pa—paistorya man ako abi kay Pom.” 

“Hala, may ginaubra abi.” 

“Amo gali? Pakihambal man, ridya kami sa dorm na. Pakipamangkot kon maimaw tana sa lunch.” 

“Sige, sige. Patawgën ko tana.” 

“Okey, salamat. Patawgën mo tana ha?” 

Gin-utod ko ang linya. Nakatindëg rën si Paul. Nagtindëg ako, ginhambal ko kay Pompom ang mensahe kang ang ana Manang, ginbalik ang ana nga cellphone. Naghangdë tana, kag gin-istorya ti urihi nga bes ang ex. “Mapanaw rën kami. Maghalong ikaw pirmi.”

Kumaway ang lalaki, nagpanaw paadto sa sangka pusod kang selda nga mas gamay pa sa CR kang Department of Humanities. Ginkambayan tana kang darwa nga kakosa. 

Naghalin rën kami ni Pom. 

Sa dyip, malinëng tana. Naga tanan nga makadëngan ko nga gasakay hipës? 

“Pira ka bulan rën kamo nga wara nagaistoryahanay ni Ma’am Leda?” 

Naga nga wara ako ti makasakay nga hipës? Nag-ubo ako. “Wara ko rën ginaisip. Ginflush ko rën ang mga nagligad namën.” 

Naghipës liwat si Pompom. May katext tana. 

“Maimaw ako sa igma ninyo?”

Naghangdë tana. Padayon lang sa pagtext. 

Hipës liwat. Mayad gid. 

“Nag-abot rën ang results kang DNA test?” 

Naga bala wara rën ti gusto nga nagaimaway lang? Naga kinahanglan nga mag-istorya? Ginkalot ko ang akën nga baba. “Itext kanakën ni Bildad, tëlad nga hapon kuno maagwa.”  

“Gusto mo bala nga mangin tatay?” 

“Sa tuod lang, nanay.” 

Wara rën liwat naghambal si Pompom asta sa malambot namën ang atubang kang Coop. Nagpanaog kami. Sa parking lot, may BMW. Sa sëlëd, may imaw si Cheer. “Hi, Pom! Si Loopy ay!” Nagyëhëm kanakën si Cheer. “Best friend ko, Sir.” 

Paano bala maglukso ang dugo? Ano abi kay natabo rën nga nasamaran ang akën nga kamalingking. Naagëman ko rëman ang mamalikmata, magdilang anghel. Pero dya, dya rën siguro ang una nga lukso kang dugo. May kung ano nga pwersa sa sëlëd kang akën nga lawas ang nagatulod kanakën paadto sa babaye nga nakaracerback kag fatigue. Ginhakës ko tana.   

Ginhakës na ako. Mahëgët, haros madunot kang ana mga suso ang akën nga dëghan. Nagahiribiën tana. “Naluwas ikaw,” hambal kang best friend ni Cheer nga si Loopy, “naluwas ikaw, wara ako madakpan.”

Amo kadya, amo kadya maglukso ang dugo: may maclick sa utak mo, kag may mapanagënëpnëpan ikaw nga matuod. Kag, adlawën kang Biyernes, sa kantina kang Coop, ginatërëk ang mga estudyante, amo dya ang akën napanagënëpnëpan: katong kiss in, si Pompom ang ginbaril ni Paul Ponti. 

4.

Patay rën ang bata ni JB. Kag ako, tatay rën ako. Para sa diin pa nga may pakaisa ako nga laboratory technician kon indi na man lang pwede mabag-o ang mga resulta kang eksaminasyon? Kagab-i nag-umpisa ang haya – a, ni – ni baby girl Jacob. Pero sa ospital takën maadto. May dengue ang bata ko. May dengue si Christianity. May dengue si Tia. Kinahanglan ako kang akën nga magnanay. 

Dapat, kahapon ko pa sanda gin-adtunan. Pero kaina kang alas kwatro ko lang nabaton ang kamatuoran. Gani amo dya ako, wara nakapamus-on, may bukal pa ang buhok, sige pa ilis. Wara rën ako nakapangsipilyo. Kag indi ko rëman pagdar-ën ang cellphone ko. Patay abi ang text ni Pompom, kag patay man ang panawag ni Penelope. Indi ko maintindihan ang best friend ni Cheer nga si Loopy, kag si Pom, si Pom nahangëpan ko. Pero indi na ako mahangëpan. Sa sunod ko gid lang sanda kara asikasuhon. 

Ginpudyot ko ang backpack halin sa kama, nagtërëk ako sa salamin. Naga pa abi nga ridya sa LB naigo kang kombulsyon si Christianity? Ano nga pag-atipan ang matugro kang ospital nga bëkën ti sa Makati? 

Indi ko gusto magpareho kay JB. 

Indi ka man magpareho kay JB a. Mapatay man si Christianity, buhi pa si Aiko. 

Ginpatay ko ang sulo. Street lamp sa gwa kang Sta. Anna ang nag-agubay kanakën. 

Buhi man si Pompom. 

Nag-agwa ako sa apartment kag ginsara ang gawang. Naglumpat ako panaog sa hagdan. Ginpagwa ko ang yabi, ginbuksan ang gate. Wara ko dya ginsaraduhan. 

Laban mga ayam nga gapamus-on ang sa mga karsada kang Demarces. Nahadlëk sanda kanakën, ang mga ayam.

Siguro kay nadakpan ko sanda nga may tae nga nagaagwa sa buli. Kon ordinary nga eksena abi, ako ang mahadlëk kananda. Hadlëk ako sa ayam. Gamayan lang ako nga makagat kang ayam nanda ni Bildad katong bata pa ako. Mayad lang, gin-atake sa tagipusuon ang ayam samtang ginalagas ako. 

Maramig, Salamat sa El Niño maramig ang Marso. Ang Abril ayhan, amo man kadya karamig? 

Kon ano-ano ang nagasëlëd sa utak ko. Amo dya gali kon nagapalangga. 

Nagsiplat ako sa bintana kang shop, bukas man gihapon ang Jodsh. May mga nagaimnanay nga drayber sa atubang na kadya. Sa bukana kang Demarces, nagsakay ako sa dyip. Sa sëlëd, nagabais ang drayber kag ang saranhën ko nga kaimaw nga pasahero. May student discount bala dapat kon kasanagën? Dapat gindara ko ang cellphone ko. Pwede ko dya mahimuan kang istorya. Kon magpaagwa ako kang papel kag bolpen, basi mahalata ako kang darwa ka mandurugas. 

Dapat gindara ko ang cellphone ko. 

Nagpiyëng ako. Pagmukra ko, naglapaw ako sa ospital. “Sa lugar! Sa lugar!” 

Dirediresto lang si manong driver. Sa atubang ko, nakaturog rën ang estudyante. 

Ginkatok ko ang kisame. “Sa lugar! Sa lugar!”

“May manaog?” 

Pitoy kang Amay! “Sa lugar!” 

Nagdëlëg ang dyip. Napaharëk ako sa purungkuan. Ang estudyante, nagtalsik paadto sa basurahan sa atubangan. 

“May manaog?” 

Nanaog ako. Naglaktëd. Nakalikaw nga maligpit kang bus. Nagsakay pabalik. 

Wara rën ako nagmisëk. 

Sa entrance kang ospital, nadëmdëman ko nga wara ako nakaplite sa darwa ka mga dyip. Wara man ako ginbata nga makawat. Daad swertehën ang darwa ka driver. 

Gakaturog ang guard kang nagpasëlëd kang stick sa akën nga backpack. Nagdiretso ako sa elevator. Sa sëlëd, may gakaturog nga nars. Ano nga oras rën man? Pagbukas kang elevator, uyahën ni Aiko ang tumambad kanakën. Magamo ang ana nga buhok, kag nagatagas ang ana mga mata. Nag-agwa ako sa elevator. Ginhakës na ako. Nagparayë tana kanakën. Gintampa na ako. 

“Naga tëlad lang ikaw? Naga wara ikaw nagtext? Naga wara mo ginasabat ang mga tawag ko?” 

“Ano ang natabo?” 

“Wara ako kamaan. Wara ako kamaan. Basta sa emergency room tana.” 

Ginhila ko tana bisan wara ako kamaan kon diin ang emergency room. 

Hibi lang tana nga hibi. Hibi man ako nga hibi. Pagkatapos ti pira ka segundo, sa atubang rën kami kang kwarto. Nakaindian sit sa may pader si JB, Pompom, Cheer kag Loopy—Penelope. Indi sanda makatërëk kanakën. Sëdlën ko daad ang ER pero ginpënggan ako ni Aiko. “Bawal,” hambal na, “bawal hambal kang mga doktor. Masinabad lang kita kananda.” 

“Naga ridto tana sa ER? Naga? Paano matëpa sa ER ang may dengue?” 

“Wara ako kamaan. Wara ako kamaan, indi ra pagpamangkot kanakën.” 

Nag-adto ako sa CR. Wara ko masarangan. Ginwasaag kang nerbyos ang akën busong.

Sa cubicle milagro nga may tissue paper. Nagkakas ako kang sapatos, belt, pantalon, brip. Ginsab-it ko ang belt kag pantalon sa hook sa likod kang gawang. Ang brip ko ginsëlëd ko sa bulsa kang pantalon. 

Pamus-on lang ako nga pamus-on. Samtang nagapahuway pa pagkatapos mabaril haros sangka semana ako nga wara nakapamus-on. Masakit, sa may busong ako naigo. Tëlad, dirediretso. Pamatyagan ko buta ang bowl. Pinaatras kang baho ang mga luha. 

Pagkatapos kang indi ko maisip nga minute, nag-untat ang pag-agwa kang tae. Ginputos ko kang toilet paper ang akën alima kag nag-umpisa nga mamahid. Wara ko gintërëk ang una kag pangarwa nga batch. Diretso nga haboy sa bowl. Pero ang ikatlo, ginparapit ko sa uyahën ko. May gamay nga paste pa. Putos liwat, punas liwat, lantaw liwat, tablëg sa bowl. Sa ikawalo nga pagpunas, gamay nga kanaryo gid lang ang marka kang tae. Sara pa nga punas. May gamay sa gihapon, kag ubos rën ang tissue paper. Indi ko gusto nga may gakabilin nga tae sa buli ko. Nagaparangatël ako. Nagflush ako. Ginbëël ko ang akën nga brip halin sa pantalon. Amo dya ang ginpangpunas ko. Wara ko gintablëg sa bowl, syempre. Ginanerbyos lang ako, bëkën ako ti bastos. 

Nagpantalon ako, nagbelt, nagsapatos. Nag-agwa ako sa cubicle kag ginsagap ang basurahan. Si JB lang ang akën nakit-an. “Naga ridya ikaw?”

Indi na ako matërëk ti diretso. 

Ginhaboy ko sa salëg ang brip kag nagdalagan paadto sa ER. Sa corridor nasugata ko kanday Pompom. “Naga ridya kamo?” 

Wara nanda ako ginsabat. Wara ko ginhëlat ang anda nga sabat. Diretso ang dalagan ko paadto sa ER. 

Naabtan ko si Aiko sa atubang kang gawang. Nagapiyëng tana. “Ai!” hambal ko. “Ai, ano natabo?” 

Wara tana nagsabat. 

Ginpihit ko ang doorknob. Indi mabuksan ang gawang. Ginsipa ko dya. 

Wara ti natabo.

Gingalugad kang akën mga mata ang corridor. May nagatayëd nga wheelchair. Gintirawan ko dya nga hakwatën. Indi ko masarangan. Nag-abot si JB kag ginhakwat dya para kanakën. Inughaboy na rën ang wheelchair sa gawang kang ER kang magbukas dya kag gumuwa ang sangka doktor. Gin-adtunan dya ni Aiko, pero kanakën dumiretso ang lalaki. 

Ginkaptan na ako sa abaga. “Naluwas rën ang bata mo.” 

“Tuod?” siyagit ni Aiko. Ginbëël na ang akën alima kag ginguyod pasëlëd sa ER. 

Sa sëlëd, may gamay nga lawas nga ginatabunan kang puti nga kapay sa kama. 

Wara ti nars, wara ti doktor. 

Sa likod namën ni Aiko kanday JB, Pompom, Cheer kag Loopy. Ridto mang ang lalaki. Ginpasuksok na ang stethoscope kanakën. “Wara ikaw ti bilib e. Sige, icheck mo. Icheck mo.” 

Ginsunggaban tana nanday Loopy, Pompom, Cheer kag JB. 

Nag-agwa ako sa kwarto. 

Nabatyagan ko nga ginsundan ako ni Aiko. Sa elevator, gin-agda na ako kang Coke. Nagdis-ayri ako. Pindot, paadto sa ground floor. 

Ginlab-ok na ang lata. Pagkatig-ab, hambal na, “Sir, indi rën ikaw magkasëbë, Sir.”

“Aiko…” “Gin-into ko ikaw. Bëkën mo tana ti bata, Sir.” “Indi. Bata ko tana. Tanan kamo, bata ko.” Nagkumpas ako, nagbukas ang elevator. Gumuwa kami. Ginbuhi ko si Baby Girl Jacob. Ginbuhi ko si Christianity. Nagkumpas ako, kag ginhimo nga mas mayad ang kalibutan ang kalibutan.

UNA NGA HARëK

ni U Eliserio

salin ni Arlene Moscaya

Iba rën ang sitwasyon nanda sa balay. Wara rën ginasapote kang ana nga tatay-tatayan ang ana nga nanay. Pero naglaka gid lang ang anda nga pagpanghilawas. Indi gusto panëmdëmën ni Mo nga may relasyon ang darwa ka aktibidad. Nalipay rën tana nga wara ginasakit ang ana nga nanay. Ang kinahanglan na rëman tëlad, magpahuway. Magsaranhën.

Photo by Pixabay on Pexels.com

“Maglisensya ikaw kay Ben.” Sa hardin sanda, nagapanilhig kang mga patay nga dahoon. 

“Pero Ma—” 

“Naga man malisensya pa ikaw kanakën kon indi mo man ako pagsundon?” 

Nagduko si Mo, nagsëlëd sa balay. Nakit-an na sa sala ang tatay-tatayan. Nagarapta sa center table ang dangkal-dangkal nga papeles kag mga litrato nga polaroid. “Mapanaw ako sa Sabado. Mabeach kami kang barkada ko.” 

“May mga abyan ikaw gali?” Wara tana ginbalikid ni Sarhento Bene. Nagatërëk dya sa sëlëd kang sangka folder. 

“Mga kaimaw ko sa org.” Gamayan lang makadalin-as ang pagpitik kang ana nga tagipusuon sa kabutigën nga ginpanambitën. 

“Naglisensya ikaw sa nanay mo?” 

“Hëëd.” 

“Ti naga gastorya ka pa kanakën?” 

Wara magsabat si Mo. Naglingling tana sa folder. “Kaso?” 

Ginlatag ni Sarhento Bene ang folder sa center table. “Lantawa bala.” 

Ginlantaw ni Mo. Mga profile dya kang lima ka tawo. Mga Koreano nga nagapakuno-kuno nga Chinese nationals. “Droga?” 

“Man-an mo ikaw, bëkën ka lang sa itëm nagaëgët. Tanan nga lahi, kadasig kanimo manghusgar.” Tinapik-tapik na kadya ang braso. “Kapin pa gid ang sa kaugalingën mo.”

“White slavery?” 

Ginsara na kadya ang folder. “Mga gapamatay ka tawo. Sa mapati ikaw sa indi, haros serial killer rën gani. Tatlo rën ang nakidnap nanda. Wasaag utak mo ay? Tsino rën ang nagapangidnap. Kag wara sanda nagapangayo kang ransom. Ginaraha nanda ang mga ginadukot nanda. Pagkatapos ginapuslit nanda sa mga carinderia.” 

“Ano to, gusto nanda mangconvert kang cannibalism sa iban nga tawo?” 

“Amo ra ang misteryo.” Nagsëlëd dya sa kwarto, pagkaagwa may dara nga white board. Ginsab-it na ang white board sa pader. Nag-umpisa nga magdrowing kang mga bilog, nga ginpangsugpon-sugpon pagkatapos. “Baklan mo ang nanay mo kang pasalubong.” 

Nagtërëk ti sara pa ka bes si Mo sa folder, kag nagpanaw paadto sa ana nga kwarto. “Permanent marker ra ang gamit mo.” 

Sa kwarto, nagcompute tana kang dararhën nga bayo. Biyernes tana ti gab-i mahalin sa Quezon City, hapon ti Dominggo tana mabalik. Darwa ka adlaw kag darwa ka gab-i kon amo ang anda itinir sa Alaminos. Naghanda tana kang darwa ka t-shirt (kag sangka extra), darwa ka pajama (kag sangka extra), darwa ka boxers (kag sangka extra), darwa ka pares kang medyas (kag sang pares nga extra), sangka pantalon nga extra luwas sa ana nga isuksok, sangka jacket para sa ramig sa bus, dose ka Good Morning towel. Naghanda man tana kang toothbrush, toothpaste, habon para sa ana nga dandruff sa uyahën, habon para sa lawas kag shampoo. 

Gab-i kang Biyernes sa estasyon kang bus sa EDSA tana. Nagpila tana dayon, kag ginmemorize ang numero kang bus. Kang nagligad nga tuig, dapat maadto sanda kang ana nga tatay-tatayan kag nanay sa Baguio. Nagpareserba sanda, nagbayad ti maaga para manami nga purungkuan ang masakyan. Kang nag-abot ang bus, nagpila sanda. Nagligad ang pira ka minute, pero wara nagbëgë ang pila. Nakit-an nanda nga may tawo rën sa sëlëd kang bus. Namangkot ang nanay ni Mo. Indi rën gali kinahanglan magpila kang mga nakabayad rën. Para lang dya sa mga wara nakareserba, mga chance passenger. Ginkadlawan sanda kang konduktor. Ridto rën nagpaagwa kang tsapa si Sarhento. Ginsumbag na kadya ang konduktor. Wara nagreklamo ang lumupok nga bibig nga lalaki, pero wara man sanda nga tatlo nakaadto sa Baguio. 

Mas barato gamay ang bus paadto sa Alaminos. Paano kay bëkën dya ti espesyal nga bus nga may cr sa sëlëd. Nagkabalaka si Mo, kay man busisawën tana. Mabëg-at ang ana nga maleta, mabëdlay nga hila-hilahën pag-untat sa stop-over. Pero indi na man dya gusto nga ibilin. Indi na man gusto nga agwantahën ang pagpangihi. May nabasa tana kadya lang nagligad nga semester parte sa pagpëgëng ka pag-ihi. Suno sa ana nga manunudlo, metapora ra kuno. Para kay Mo, klaro man ang mensahe: kon nagapëgëng kang ihi, mapatay ang tawo. 

Gin-isip na nga makipag-abyan sa kaingëd. Mal-am nga babaye dya, anggid sa ana nga nanay: maniwang, kwadrado ang uyahën, tiriwis ang mga tuslok. Ginyëhëman tana kadya kang magpungko sa ingëd na, kag naglisensya kang iadjust ang buga kang aircon. Makipag-istorya daad si Mo kang nagpaagwa kang cellphone ang babaye. May gintawagan dya, ginabuyayaw. Ang dating kay Mo, asawa ang kaaway na kadya. Ukon kabit man kang asawa. Nagayëhëm gihapon ang babaye pagkatapos kang tawag. 

May wi-fi kuno sa bus. Naaninag man dya kang ana nga cellphone. Indi lang tana garing makakonekta. Gusto na magbakal kang bag-o nga cellphone. Tipo nga HTC One X. May amo rën gali kara sa Pilipinas. Pero ginpanëmdëm na man nga maghëlat kang Galaxy Note nga Ice Cream Sandwich rën ang OS. Tëman ka rake ang konsiderasyon, pagpili pa lang kang cellphone ang ginapangatubang. 

Sa likod, kalinyada nga purungkuan, kag atubang ni Mo nagapungko ang sangka barkada. Mas gurang kana, gaubra siguro sa sangka kompanya. Call center siguro, basi team building ang panaw. Kagahëd kananda, patay green jokes. Nagaduko gid lang si Mo kon indi na masarangan nga pënggan ang pagkadlaw. May sangka lalake, tambëk, labëg ang buhok, amo lang dya ang hipës. May ginakaptan dya nga hanged nga camera, sahi nga sangka braso ang kalabëgën kang lente. Patay ang click na kadya. Wara dya nagaimaw sa kadlawanay, wara man dya nagaistorya. Basta bëël lang nga bëël kang litrato kang mga kaimaw sa ubra kag kaimaw sa bus. Maniningad sa tuod nga kabuhi. 

Gaëgët si Mo sa mga mahilig sa photography. Paano abi kay huyog man dya kang ana nga tatay-tatayan. Pira ka lente rëman ang napakdol na kadya sa ana nga nanay. Kauna, hambal ni Mo dapat tanan nga photographer, amateur man ukon propesyunal, dapat patyën. Siguro tinion rëman para makiuso tana kag magbakal kang camera. Gin-aninag na ang brand nga ana kang lalaki nga tambëk. Nikon dya, 5100 ukon 3100, sara lang sa darwa. Manami nga sahi ayhan ra? Amo kadya ayhan ang litratista ang ana amiguhon? Kaingëd nanda dya sa wala, sangka braso lang ang karayëën na kadya halin sa babaye nga nakipag-away sa ana nga asawa sa cellphone. 

“A, ma’am,” hambal ni Mo, gintapik na ang braso kadya, “pwede ayhan nga mabayluhanay kita kang purungkuan?” 

Ginyëhëman tana kadya. “Indi.” 

Aga rën sanda makaabot sa Alaminos. Nakaturog si Mo. Daw mawasaag rën ang ana pantog, nagdalagan tana paagwa sa bus, hila-hila ang ana maleta. Indi na makit-an ang cr sa estasyon. Tëman ka rake ang tawo, daw mga ulod sa basurahan. 

Ginparapitan na ang sangka lalaki nga wara ti t-shirt. “Tricycle, boss?” 

“Diin ang cr, manong?” 

Wara nagsabat ang lalaki. 

Ginpasiplatan ni Mo ang panërëk sa tattoo na kadya nga cobra sa dëghan. “Sige boss, tricycle gani. Man-an mo kon diin ang Papi Resort?”

“Ridto boss ang cr.” 

Kaingëd lang gali dya kang baraligyaan ka ticket. Nang-agda ang tricycle driver nga bantayan ang maleta ni Mo samtang mangihi pero nagdis-ayri tana. Dapat gani, takas an ni Mo ang lalaki nga may tattoo nga cobra. Pero pagkapangihi, naisip na na kinahanglan na man kang marenta nga sarakyan paadto sa Papi Resort. Gani ginsakyan na ang tricycle nga karag-karag. Gëbaën dya, bëkën lang ti purungkuan ang may dating nga gin-ubra sa kahoy nga kariton. 

Malawig ang byahe, wakalan ang driver. Engineer dya kuno, tana kuno ang nagdisenyo kang Papi Resort. Gusto daad pamangkuton ni Mo ko nano nga klase ka engineer ang nagadisenyo kang building, pero basi gid man may dyan. Gusto daad ipamangkot ni Mo kon naga nagadrive kang tricycle ang sangka engineer, pero sa display kang mga karsada (mga lalaki nga nagaimnanay sa kanto, mga basurahan nga gaarawas, mga bata nga nagauba nga nagasipal sa tënga kang dalan, sangka patay nga karabaw), napaatras ang pagpangsuya sa ana nga dila. Ginwaksi na ang kaimolon halin sa ana nga panërëkan. 

Alas otso eksakto nga nag-abot sanda sa Papi Resort. Sanggatos kag singkwenta pisos ang sukkot kana kang driver nga nagpakilala nga si Engineer Reny Barretto. Gintugro na kadya ang ana nga cellphone number. Matext lang daw si Mo kon gusto na magsightseeing, ukon mag-adto sa mall ukon bar ukon beach. Nagpasalamat tana, ginbëtëng ang maleta kag nagcheck in. 

May nagapamahaw sa dining area kang Papi. Tatlo ka pares nga mal-am nga puti kag Filipina. Daw sand ani Jay kag Gloria lang halin sa Modern Family, kaso lang Colombian kuno si Gloria. Marangsa imbes nga maasin ang dapëg kang dagat, kag nagapanuslok sa mata ang reflection na kadya nga adlaw. Sa Room 6 gindara si Mo kang babaye sa  check in counter. Room 9 ang kaingëd na kadya, imbes nga 7 ukon 8. Kon may dyan tana nga smartphone pwede daad tana magbëël kang panorama nga picture, maipakita ang karapitën kang 6 sa 9. Pero wara tana ti smartphone, gani nagsëlëd gid lang tana kang ginpasëlëd tana kang babaye halin sa check in counter. Nabati-an na nga nagbukas ang gawang kang room 9.

Isara na rën daad ang gawang kang nag-agi sa atubang na ang sangka babaye. Mataas dya, niwang, maitëm pa sa ulikba, may gamay nga kalo nga duag asul. Kilala na dya. May kaanggid dya nga kilala na. Sikat dya. May kaanggid dya nga sikat. Nakita na dya sa Facebook kag nagwapahan pero wara gin-add as friend. Nakit-an na rën dya sa ana nga damgo. Indi na maman-an kon naga tëman ka pamilya ang uyahën kang babaye, pero napanganga tana kang nag-agi dya. 

Lima ka minuto pagkatapos dya madura sa ang nga panërëkan, ginsara ni Mo ang gawang. Nagbatang tana kag, sa indi na mapaathag nga kabangdanan, wara tana nag-uba kang pantalon. Nagturog tana liwat. Ang babaye ang gindamgo na. 

Ang barabhël na kadya nga mata. Ang mga unto na kadya nga mas nagputi ang itsura tëngëd sa itëm nga uyahën. Ang buhok na kadya nga ginduagan kang darag kang adlaw. Ang mga suso na kadya nga magagmay. Ang mga batiis na kadya nga kasingrayë kang doorknob halin sa lupa. 

Adlawën rën kang mabugtawan si Mo. Bëkën lang ti tika ang ginahimo kang adlaw, ginasunog na kadya ang batiis na nga nagaatubang sa bintana. Ginbuksan na ang telebisyon. Wara tana ti plano nga maglantaw, gusto na lang sulitën ang ginbayad na nga lampas darwa ka libo. The Vampire Diaries ang nagagwa sa etc. Sa banyo natalupangdan na nga mahinay ang agwa kang tubig sa bidet, bisan pa todo rën ang pagpihit na sa gripo sa ingëd kang inodoro. Nagabukal lang ang saranhën nga setting kang shower heater. Nagabatyag ang suroksurok, nag-adto tana sa dining area kang Papi Resort. 

Ang ridto lang gid amo ang babaye nga maitëm kag ang menu nga listahan kang marahalën nga pagkaën. Lima ka gatos para sa hipon. Nag-order tana kang inihaw nga baboy kag Coke. Gintërëk-tërëk na ang babaye. Nagabasa dya kang libro, sa may bahin kang dining area nga ginaigo kang adlaw, pinakamarapit sa dagat. 

Nagsaylo si Mo kang lamesa, gin-agwanta ang init para magpasapak. Una nagaparapanihol tana. Dedma lang ang ana nga crush. Ginpaagwa na ang ana nga cellphone. Tëngëd cheap lang, wara dya ti mp3 player, pero may radyo nga FM. Ang kaso wara tana ti iban nga mapamati-an kundi static kag reported nga nagabalita sa Pangasinense. Sa urihi, nagparapit gid lang tana, nag-ubo ti darwa ka bes, kag nagpakilala sa babaye. 

“Mo?” Ginpanaog na kadya ang libro kag ginpasakaan tana kang kiray. 

“Anselmo abi ang full name ko. Pangsot ‘no?” Ginbasa ni Mo ang titulo nga nakaemboss sa cover. The Lord of the Rings, proklamasyon kang mga bulawan nga letra. “Manami?” 

“Nagapati ka bala sa pagbasa kang libro?” “A—” “Nagapati ka bala nga wara dya ti pulos kay kon kinahanglan natën kang impormasyon, may mas madasig nga masarukan nga sapa?” 

Naisip ni Mo ang pagbasa na tuhoy sa kray maga sa Wikipedia. Hëëd, may nagcorrect kana tuhoy sa pangin “katutubo” na kadya sa Israel, pero sa panërëk na insakto man ang nabëël na nga impormasyon halin sa Internet. “Sa panërëk ko, hëëd. Siguro ang iban, ang pagbasa nanda kang libro, ano gid lang, tic. Eccentricity. Pero sangka adlaw, mangin obsolete gid lang ra.” Nagpangamuyo gid lang tana nga magustuhan kang babaye nga ginhambal na ang matuod na nga opinion imbes nga ang sa panërëk na nga opinion kadya. 

“Man-an mo bala kon ako ang pinagkaiba kang nobela sa iban nga sahi, pareho kang 

sine, telebisyon, teatro, musika?” 

“Ginabasa dya?” 

“Ginabasa dya nga saranhën.” 

“Indi bala daw anti-social?” 

“Bëkën lang ti daw. Kon kinaadman lang man parte sa kalibutan ang kinahanglan mo, kinaadman sa agwa, insakto rën ang dyaryo, ang mga dokumentaryo, hëëd ang mga ginabasa sa Internet. Pero ang pagbasa kang libro, ang ginatugro na kadya kinaadman sa bëët. Kinaadman sa kaugalingën. Kay man may kaimaw ka pa nga maglantaw kang dula, ukon nagapamati sa banda, bilang bahin kang grupo mo dya nga maagëman. Amo man ang pagbasa sa Internet. Inugshare mo sa Facebook, maquote ikaw sa Twitter. May kaimaw ikaw nga gabasa, kag wara ikaw ti ginabuhat nga paggalugad kang kaugalingën.”

“Ti naga, indi bala pwede nga gabasa ikaw kang libro, tapos may nagustuhan ikaw nga linya, tapos mainline ikaw para iquote dya sa Twitter?” 

“Pwede. Kon asshole ikaw.” 

Nag-abot ang inihaw ni Mo. 

Nagbalik ang babaye sa pagbasa. “Elizabeth,” hambal na kadya. 

Kakatënga pa lang ni Mo sa tipak kang baboy, gusto na nga sa hurma nga strips ginakaën ang kaunuran, kang ginpanaog ni Elizabeth ang libro. “Tapos mo rën?” Gintuhog na ang sangka pudyot nga tambëk kag panit. 

“Ang una nga libro.” 

Nagausang, ginbasa ni Mo ang blurb kang nobela. “Wara ti cliffhanger?” Pirit na nga ginapanëmdëm kon nagustuhan na bala ang pelikula nga ginbase kadya ridya. Ang saranhën nga nagsëlëd sa ana pinsar amo ang tatlo ka bes nga manominate dya sa Academy Awards. “O raw-ay ang cliffhanger?” 

“Ginagëtëm lang ako.” Gintawag na kadya ang waiter. 

“Ay, manong, follow up ko lang daad ang Coke.” Gin-agda ni Mo kang inihaw si Elizabeth. “Ano ang gin-order mo?” 

“Hipon.” 

“Namit.” 

“Tuod? Wara pa ako nakatiraw halin kauna.” 

“Tuod?” Kon bëkën lang ti allergic si Mo amo kato ang gin-order na, maski pa mahal dya. “Magustuhan mo, sigurado.” 

“Saruhan mo ako. Indi ko man to maubos.” 

“Ay, indi pwede, allergic ako.” 

“Paano mo naman-an nga manamit?” 

“Kang una nga bes ko nagkaën, sangka bandihado ang naubos ko. Nagparamula rën ako sa una nga subo pa lang, pero wara ako mag-untat. Eight pa lang ako kato. Asta tëlad, madëmdëman ko gihapon.” Naglaway tana. Nagsubo tana ka sangka inëmël nga kan-ën kag darwa ka strips nga baboy, pero indi na kadya matëpëngan ang nadëmdëman. 

Nag-abot ang hipon ni Elizabeth. Wara pa gihapon ang Coke ni Mo. “Naga man nakalambot ikaw ridya sa Alaminos, tag-ururan nga tag-ururan?” 

Nagpawara lang si Mo. “May nakit-an ako nga ad sa Internet.” Nagtig-ab tana. “Ikaw?” 

Nagbalik ang waiter, may dara nga orange juice para kay Elizabeth. “Manong,” hambal kang babaye, “follow up gani ang Coke na.” Gintudlo na si Mo gamit ang palasingsingan. “Ridya abi ang bugto ko. Kaimaw ang pamilya kang boyfriend na. Tanda lang dapat. Kaso, nagmasakit. Kinahanglan ko adtunan para atipanën.” 

“Seryoso ra? Basi kinahanglan rën magbalik sa Manila.” 

“Sip-on lang man.” Ginpanitan na kadya ang hipon, gin-utdan ti ulo. “Plano man abi kang nanay ko ang tanan.” 

“Hëëd?” Nag-abot ang Coke ni Mo. Nagpasalamat tana sa waiter. Nagtoast sanda ni Elizabeth. “Paano?” 

“Masarigan ka bala, Anselmo?” 

“Basta bëkën ti password.” Nagyëhëm dya, Daw ivory ang mga unto. “Indi man gid abi boyfriend kang bugto ko ang ginatawag namën nga boyfriend na. Wara man lang gani tana ginpangalëyagan kadya. Tana pa ang nagpangalëyag, pero siyempre bëkën ti amo kara ang tawag sa amo kato. Basta, abyan tana kang pamilya, kag nagaimaw lang tana sa mga biyahe nanda. Anda dya ang Papi. Dapat, ihatëd ko sa kotse ang bugto ko. Ginpabus tana kang nanay ko. Nagainuran katong Huwebes, pero ginpabus tana gihapon. Para magmasakit. Para kinahanglan nga atipanën kang ana nga ginapangalëyagan nga wara na man ginapangalëyagan nga ginpangalëyagan tana kang boyfriend na rën. Masyado bala nga paligoy ang plot?” 

“Kon masyado nga wara ti sense, kon sayuron matuod.” 

Nagtindëg si Elizabeth, pagbalik na may dara nga platito. Nagbëël tana ka sangka hipon. Ginpatong sa lamesa ni MO. “Kaën,” hambal kang babaye. May ginbëël dya halin sa handbag, nagpatong kang banig nga bulong sa ingëd kang platito. 

Anti-histamine. “Gingëba ko bala ang pagbasa mo amo ra nga gusto moa ko patyën?” 

“Maitëm lang ako, Mo, indi mo halata nga nagaparamula rën ‘ko.” Nagpaagwa pa gid dya ka sangka banig kang anti-allergy, nag-inom ka darwa ka tabletas. “Mapati ikaw kanakën. Nagasarig ako kanimo.” 

Nakit-an ni Mo ang nagaparamula nga mga mat ani Elizabeth. Ginpakilid na ang inihaw nga baboy kag ginkaën ang hipon sa platito. 

Gintënga nanda ang order ni Elizabeth, pagkatapos nagbëël kang sara pa gid. 

Lampas ala una rën sanda nakatapos magkaën. 

“Asta san-o ikaw ridya?” pamangkot ni Elizabeth. Ginsëlëd na kadya ang Lord of the Rings sa handbag. 

“Dominggo ti aga. Hapon?”

Naghangdë ang babaye. “Room 6 ka, indi bala? Katukën mo ako karon sa gab-i. Mayapon kita.” Kag bag-o pa man makasabat si Mo, naghalin rën dya. 

Ginsundan na kang ana panërëk ang mga batiis kang babaye. Ginhalinan na kadya ang Papi Resort. Putakte man mag-atipan kang bugto, mabeach pa siguro. Ginpabayaan na nga mabatyagan ang kaina na pa napënggan nga pagkahilo. Nagdalagan tana pabalik sa Room 6 para isuka ang hipon. 

Gaparamula tana gihapon pagkalambot kang ala sais. Pero ginpirit na nga manghilam-os, mag-ilis, kag mag-adto sa kwarto kang babaye nga kabangdanan kon naga tiki-an lang tana mapatay. Nagbukas ang gawang sa pangatlo na nga katok. Gasuka-suka tana gihapon. 

Bëkën ti uyahën ni Elizabeth ang nagbalandra kana. Maputi ang babaye nga dya. Bëkën ti mahigkë nga put inga panit kang itlog ang puti na kadya, kundi put inga white board. Pero mataas dya pareho kay Elizabeth, may suot nga anggid nga kalo, pink imbes nga blue, kag manami ang unto. Nag-ubo dya kag nagsinggit, “Manang!” 

Ridto dayon si Elizabeth. “O, naga man nagbangon ikaw? Nangihi lang ako mong. Diyos ko man Maria, indi mo guro gusto mag-ayad. Paano kita magbyahe karon kon ginasip-on ka man gihapon?” 

Nag-ubo liwat ang babaye nga maputi. “May bisita ikaw.” 

Amo lang to kag nakit-an ni Elizabeth si Mo. “Ay.” Naghani dya sa bugto, “Batang ikaw. Mabalik ako dayon.” Gumuwa dya sa kwarto, ginsara ang gawang. “Nalipatan ko ang istoryahanay natën.” 

Dayon nga nadura ang nagahurma nga suka sa tëtënlan ni Mo. Nahulog tanan nga asido sa nahimo nga buho sa ana nga busong, dara kang kahërëy-anan. Ang abi na witty banter ang natabo kananda ni Elizabeth, kag masundan dya kang romantiko nga panyapon. “Ayos lang.” Ginbalikid na ang ana nga kwarto. “Mauli rën kamo?” 

“Gin-isip ko abi ang hambal mo. Nga mas mayad kon marapit kami sa manami nga ospital. Ang kaso, kinahanglan sa Manila kami.” Ginpisil na kadya ang ana nga alima. “Pasensya rën ha?” 

“Bël-ën ko ang number mo?” 

Naghangdë si Mo. “Bël-ën ko man imo.” 

“Dali lang.” Nagbalik dya sa kwarto, kag pagbalik sa gwa may dara nga cellphone nga masami makit-an ni Mo. “Bale…” 

“Amo ra bala ang Windows Phone kang Nokia?” 

“A, zero, a, hëëd. Lumia. Lumia 900. Bale zero…” 

Ginpaagwa ni Mo ang cellphone na kag nagpakuno-kuno nga ginbëël ang number ni Elizabeth. Random numbers ang ana nga ginsave. “Ra rën,” hambal na. 

“Miskol mo ‘ko?” Nagapout dya. 

Naga ikaw ang nagapout, nga ako ang ginlaglag mo? Bëkën man tana ti fetus pero ginlaglag tana. “A, sorry wara ako ti load. Pero pramis, rëm-an sa aga mapaload ako. Tapos text ko ikaw dayon.” 

“Amo ra tana, sige.” Gindilaan na kadya ang kaugalingën nga bibig. “So, pa’no?” 

“Text text gid lang.” 

“Hëëd, hëëd. Gwa kita kon nakabalik ka rëman.” 

“Hëëd, hëëd. May utang ikaw nga dinner date kanakën.” 

Ginbuksan na kadya gamay ang gawang. “Handa rën ikaw?” hani na kadya

Wara mabati-an ni Mo ang sabat kang bugto ni Elizabeth. Ginbulsa na ang ana nga cellphone kag nagtikang pabalik sa ana nga kwarto. “Text text,” hani na. Ginsëlëd na ang ana nga yabi sa doorknob. Nagatutok ang ana mga mata sa mga letra kang Room 6. 

“Oy.” 

Wara gin-atubang ni Mo ang babaye. 

“Oy, dali lang.” 

Nabatyagan ni Mo nga may nagpihit kang ana mga abaga. Nakit-an na nga daw nadagdag ang itsura ni Elizabeth sa ana nga uyahën, gani nagpiyëng tana kag ginsalo ang mga bibig na kadya gamit ang ana nga bibig.

Amo to ang una nga harëk ni Mo sa babaye. Basa magharëk si Elizabeth. Bahël ang bibig na kadya, daw lamunon na bëkën lang ang bibig ni Mo, kundi ang bilog na nga uyahën. Isëlëd na daad ang ana nga dila pero nauna nga nagsëlëd ang dila kang babaye kana. 

Nagakëdëg-këdëg tana pagkatapos. May laway sa ana nga baba. 

“Matext ikaw kon magkaload ikaw ha?” Nagbalik si Mo sa Room 9. 

Nagtinir lang ti kadali si Mo sa ana nga ginatindëgan. Indi na maproseso ang natabo, Ginahilo tana, indi na sigurado kon tëngëd pa bala sa hipon ukon tëngëd kay nawad-an tana kang hangin sa sara, pulo, saisenta ukon pira man ka segundo nga ginbuhay kang una nga harëk na sa babaye. Nadura ang gisi sa ana nga busong, gin-islan kang pagnanasa ang ana nga kahërëy-anan. Nagbalik man ang asido, kag ang pagrebelde kang ana nga tëtënlan. Nagakëdëg ang alima, ginbuksan na ang gawang kang Room 6. 

Nag-adto tana sa banyo pero indi para magsuka. 

Sa banyo, nasapwan na nga may nakabilin kang panty. Sanglit indi na masigurado kon kay Elizabeth to ukon kay Maria, war ana ginbulsa. Itëm dya. Itëm ang duag kang panty. Ginpanëmdëm na nga bël-ën dya, kon maman-an na nga kay Maria dya amo na lang kara paghaboy na. 

Wara makaturog si Mo. Bilog nga gab-i kang Sabado, ginabarabatyag na ang paghalin nanda ni Elizabeth. Kang mabatyagan na ang pagbukas kang gawang kay Room 9 kag mabati-an ang paggulong kang mga de-gulong nga bag, nag-isip tana asta pulo kag mahipës nga gumuwa sa ana nga kwarto. Halin sa lamesa nga ginkan-an nanda kang hipon, ginlantaw na ang pag-agubay ni Elizabeth kag kang sangka lalaki kay Maria pasëlëd sa van. Kang makaburhot parayë ang sarakyan, nag-adto si Mo sa check inan para pangayuon ang number nanday Elizabeth. Indi gusto dya nga itugro kang lalaki nga nagabantay ridto, pero nag-abot ang lalaki nga nagbulig isakay si Maria sa van kag kang ginhambal ni Mo nga nagsala tana sa pagsave kang number ni Elizabeth, maski nagtaas ang kiray kang lalake gintugro kana kadya ang impormasyon nga ana kinahanglan. “Pabor ra,” hambal na kadya, “sangka adlaw, kon ako rëman ang may kinahanglan nga pabor, daad matugro mo ang hingyo ako.”

Naghangdë si Mo. Wara man ginpangayo kang lalaki ang number na, kag wara man tana ti tuyo nga magbalik sa Alaminos, gani hëëd lang tana nga hëëd. “Sangka adlaw, mabayaran ko man ikaw.” 

Gintext na dayon si Elizabeth. Ginhambal na nga may load pa gali tana, abi na lang wara. Wara dya magsabat. Sa una nga oras nga nagligad, ang excuse ni Mo para sa babaye kay sa byahe pa dya. Kang darwa ka oras rën ang nagligad, ginmiskol na dya. Kang tatlo ka oras rën ang nagligad, nanawag gid lang tana nga wara ti tuyo utdon dayon ang linya kay basi pa lang man sabtën. 

Pulo ka oras tanan ang nagligad kag makareply si Elizabeth. Nahëya tana katama, bëkën tëngëd kay wara tana makasabat dayon kay Mo, kundi tëngëd sa tiya kag nanay na nga kaimaw gali nanda sa van. Nag-abot ang mga dya pagkatapos kang igma nanda. Dayon nga ginsinabad nanda ang boyfriend nga bëkën man ni Maria, gindaradayaw ang Papi Resort kag nangayo nga i-tour sa Alaminos. Ang mas malala pa, wara nahëngëd nga mabati-an ni Elizabeth ang pagtsismisan kang nanay kang boyfriend nga bëkën man ni Maria kag kang waitress parte sa anda nga pamilya. Ginabukian gali dya kananda, kapin pa gid kay Elizabeth – nga sagay na man kadayaw kon nagaatubang kana. 

“Mayad man-an mo ang number ko,” ang urihi nga text na kadya, may kaimaw nga smiley nga nagapangiray.

Nagabalës lang gali. Ano ayhan kon maman-an na nga wara ko gid man ginbëël ang number na? Kag naga ginaharëkan na ako gayong man-an na man nga wara ako ti tuyo nga i-text tana? Gayong, that’s a funny word. 

Wara gid lang magbawi kang turog si Mo. Gin-atubang na gid lang ang pagsirak kang adlaw. Alas singko dya nag-abot. Pagkatapos narigos tana. Ala sais sa dining area tana, nag-order kang sunny side up nga itlog kag pisngi kang mangga. Alas siyete nakacheck out rën tana. Gintext na si Engineer Reny para idul-ong tana sa estasyon kang bus. Pulo ka minuto pa lang nag-abot rën dya. 

“Kon pwede Manong, maagi kita sa may manami nga ralantawën. Maskin pa mas magbuhay ang byahe.” Kanugon ang ana nga pag-adto, wara lang man tana ti importante nga naengkwentro. Hëëd, nakilala na si Elizabeth, pero luwas sa pamatyag nga nakilala na man dya, wara ang ginahandëm na nga engkwentro sa bëkën-bëkën ukon rebelasyon halin sa langit. 

Ginakalog ang itlog kang tricycle, nakakita tana kang lighthouse (may sampay nga nagawagayway sa tënga nga bahin), kag darwa ka monument. Sangka may bigotilyo nga lalaki kag sangka babaye nga may bangkaw kag panaming, gaatubanganay. 

“Si ano ra,” hambal ni Engineer Reny, “si Limahong. Kag si Urduja.” 

“Sin-o sanda kara?” 

“Ay maan gani.”

Pagkatapos may traynta minutos nga puro lang dagat ang ralantawën. Pagkatapos, ang pamilyar nga display kang mga lalaki nga nagaimnanay sa kanto, mga basurahan nga nagaarawas, mga bata nga nagauba nga nagasipal sa tënga kang dalan, sangka patay nga karabaw. Pira ka karabaw pa nga patay ang makit-an ko? 

Darwa ka karabaw nga patay pa ang nakit-an ni Mo bag-o na nakit-an liwat ang lighthouse. Banggitën na rën daad kay Engineer Reny ang makatingalahan nga ralantawën kang gindëlëg na kadya ang tricycle. Nanënë si Mo sa plastic na kadya nga windshield.

Manong, anong–?” “Ay maan kanimo. Naengkanto kita siguro.” 

“Gusto mo nga baliskadën ko ang suksok ko?” 

“Kaina pa takën nagbaliskad kang t-shirt. Pang-apat nga beses rën natën naagyan ang lighthouse.” 

Nagburhot ang tricycle ni Engineer Reny. Nagburhot ang bus pa-Cubao. Nagburhot ang taxi nga ginsakyan ni Mo pauli. Nagburhot ang metro na kadya. 

Pag-abot sa balay, nga sobra nga wara sa kaugalingën, nagbisa si Mo sa ana nga tatay-tatayan. 

Napaatras si Sarhento Bene. “Kaluy-an kang Mahal nga Diyos,” pinitla na kadya nga hambal. 

Nagdalagan pasëlëd sa kwarto si Mo. 

“Nadakëp ko gali ang serial killer!” singgit kang ana nga tatay-tatayan. “Kulto sanda gali!” 

Kasanagën lang Lunes tana nabugtawan. May pito ka miskol ang ana nga cellphone. Anëm halin sa ana nga nanay. Sara halin kay Elizabeth.

ANG PAGPAMILIN-BILIN NI CANDY

ni U Eliserio

salin ni Arlene Moscaya

Una tana kadya nga ginbisita tatlo ka gab-i matapos ang anda pag-adto sa klinika. Sa kwarto kato si Marie, turog rën ang bugto nga nagabatang sa ibabaw kang double deck. Pirit nga nagatuon si Marie, garing indi na mahangëpan ang mga kataga sa ana nga libro. Patyën nag id lang daad ang ana nga desk lamp kag mag-adto sa ana nga pwesto sa double deck kang makapasiplat tana sa bintana.

Photo by Charles Parker on Pexels.com

Kag nakita na ang ana nga bata. Anggid kana dya. Barabhëlan nga mga mata, magamay nga irong. Nagabëka ang bibig kadya, nga daw nagahambal. 

Wara ti mabati-an si Marie, gani nagparapit tasa sa bintana. 

Nadura si Candy. 

Tatlo ka bes pa nga natabo ang amo kadya nga insidente. Kada gab-i. Sa ikalima nga bes nga nagpakita ang ana nga bata, ginpukaw ni Marie ang ana nga bugto nga kaimaw sa kwarto. Garing bag-o dya makapanaog galin sa double deck, wara rën ang lapsag sa bintana. 

Nagbag-o kang taktika si Marie. Kang sumunod nga gab-i, imbes nga magparapit gintirawan na dya nga istoryahën: “Naga, Candy? Naga nagapakita ikaw? Ano ang gusto mo nga himuon ko?” May ginsabat ang ana nga bata, garing indi dya mabati-an ni Marie. Gani nagparapit tana sa bintana. 

Kag natabo ang wara ginaasahan: 

Ginsugata tana ni Candy. 

Napaatras si Marie, nakadanlëg. Nauntog sa kilid kang double deck – turog. Aga rën kang mabugtawan tana. Nagdali tana nga maghanda para sa eskwela. Late rën tana nakaabot. Wara tana ti wisyoo sa ana mga klase, kag kang tag-irigma gin-istorya kana kang mga kabarkada na nga nasapwan nga patay si Angelo sa parking lot kaina lang ka aga. “Gapamirit ab inga mangalëyag sa girlfriend kang sangka imaw sa frat,” hambal kang sangka abyan. 

Indi maman-an ni Marie kon makadlaw ukon mahibi. Pagkatapos kang klase naglagaw tana anay kaimaw ang barkada sa mall bag-o mag-uli. Pagkauli, naabtan na nga wara ang ana nga nanay, wara man ang ana mga bugto. Ridto lang ang ana nga tatay. 

Ginabuyayaw tana kadya. “Naga tëlad lang ikaw?” pamangkot na kadya, dara hithit kang sigarilyo. 

Wara dya ginsapak ni Marie, nagsaka tana paadto sa kwarto. 

Sumunod ang ana nga tatay. 

Antes masarhan ni Marie ang gawang, nagsëlëd ang ana nga tatay sa kwarto. Ginhapulas na kadya ang ana mga abaga. “Sangka semana rën, a,” hambal na kadya. “Siguro ayad ka rëman?” 

Gintiklod parayë ni Marie ang ana nga tatay. Gintampa tana kadya. Madalagan daad ang babaye paagwa, garing gintiklod tana kang ana nga tatay paadto sa kama. “Kamaan ka rën gid magbato no? Ano bala ang ridyan sa lalaki nga ato nga wara ako?” 

“Marie! Marie!” 

Ang ana nga nanay! Nag-abot rën dya. 

May nangatok sa gawang kang kwarto. Nagbangon si Marie samtang paadto ang ana nga tatay sa gawang. Sa pagesëlëd kang bugto ni Marie, gumuwa ang ana nga tatay. “Padayunon ta ang istoryahanay sa iban nga adlaw!” 

Kang gab-i nga to, kang magpakita si Candy kag nagparapit si Marie, nagparapit ang ana nga bata. Kag sa kauna-unahan nga bes, nabati-an na ang mga ginahambal kadya. “Nanay,” hambal ni Candy, “Nanay naga ginpabay-an mo ako?” 

Lab-uton daad ni Marie ang alima kang ana nga bata, garing salamin lang ana ana nga makaptan. 

Nadura si Candy. 

Wara makaturog si Marie. Kang mabati-an na ang pagturuok kang mga manok, nagbangon tana kag dumiretso sa banyo. Pagkatapos marigos kag mag-ilis, nag-adto tana sa kusina kag nakit-an nga nagahiribiën ang ana nga nanay. “Ang tatay mo,” hambal na kadya, “ang tatay mo, gin-atake sa tagipusuon.” 

Wara naghibi si Marie. Nagkadlaw tana. Nagkadlaw tana nga nagkadlaw.

Kang gab-i nga to, liwat nga nagpakita si Candy. Imbes nga magparapit si Marie sa bintana, nag-adto tana sa ana nga kama kag nagbatang. Nagkamang si Candy paadto kana. Gin-agubay na dya, ginkëp-an. Dëngan sanda nga naghibi. “Patawad anak, patawad,” hambal ni Marie, “Nursing ang tinun-an ko, wara ko man ikaw nabantayan.” 

Gamit ang mga magagmay nga alima, ginbëël ni Candy ang kapay ni Marie, gingamit to para punasan ang anda mga luha. “Babay, nanay,” hambal ni Candy. “Babay, nanay.” Nadura dya. Kag liwat, wara makaturog si Marie. 

Liwat, ginhëlat na ang pagturuok lang mga manok. Narigos tana kag nag-ilis kag nanaog sa kusina. 

Kag ridto nasapwan na ang ana nga nanay, nagahaplak sa salëg. 

Puro dugo sa kusina. 

Nagluhod si Marie sa ingëd kang bangkay. Gin-agubay na dya kag ginkëp-an. “Babay, nanay,” hambal ni Marie. “Babay, nanay.” 

Pagkatapos kato, wara rën liwat makit-an ni Marie ang ana nga bata.

ANG URIHI NGA ROXAS-GASTAMBIDE

ni U Eliserio

salin ni Arlene Moscaya

Alas kwatro nagbatang si Matthew. Bilog nga adlaw kang Dominggo, nagsipal lang tana nga nagsipal kang EverQuest 2. Indi na gusto panëmdëmën si Errold. Patay rëman dya. Kon nangin mabëët nga estudyante dya raad, ukon nangin halos abyan na rën, indi na gusto panëmdëmën.

Photo by cottonbro on Pexels.com

Bilog nga tuig kang 2010 tana ginadimalas. Enero, nagbëlaganay sanda kang tatlo ka tuig na rën nga girlfriend. Pebrero, natukiban na nga may gallstones tana. Marso, natukiban na nga wara nagana ang bulong kag kinahanglan na magpaopera. 

Ayos rën daad ang sëlëd kang Abril. Nakaagwa tana sa ospital. Bël-ën na rën ang nabilin nga anëm ka units nga kinahanglan para sa ana nga MA. Kag nahëram na gid man ang credit card kang ana magurang kag nakasubscribe ti sangka tuig sa WoW. Pagkatapos, nabalitaan na ang parte kay Errold. Sa Facebook. May ridyan pa nga nag-like sa balita nga patay rën dya. Abi na siguro gapakadlaw. Siguro.

Nagdamgo tana nga sa ospital tana liwat. Pero bëkën ti tëngëd kay operahan tana para sa ana gallstones. Buang kuno tana, nagadelusyon nga sangka mandirigma. Ginpukaw si Matthew kang alarm ka sangka cellphone. Alas siyete rën. Ginpatay na dya, bëkën lang ti snooze. Wara tana nagbangon kay may sara pa nga cellphone nga naset mag-alarm ti alas syete y medya.

Alas otso, natapungawan tana. Gintërëk na ang ana mga cellphone. Patay pareho. Daw masuka kag masimhotan na ang sip-on sa ana kaugalingën nga ginhawa, ginpatay na ang electric fan kag nagbangon. Bëkën ti pares ang nasuksok na nga tsinelas, pero wara na gin-islan. Ginbëël na ang ana nga tuwalya kag nagguwa sa kwarto.

Sa kusina nakit-an na ang ana nga tatay. Nagapiyëng dya, may kapët nga nagayelo nga manok. Nag-ubo si Matthew.

Nagmukra ang mga mata kang ana nga tatay. Naghangdëanay sanda. Ginbëtang kang ana nga tatay ang manok sa yahong nga may tubig kag ginbilin tana sa may lababo. Nagmumog si Matthew. Kauna wara tana gapangalimog, nagakaën lang tana kang Skyflakes ukon Marie ukon ubas para madura ang sabor kang laway sa ana nga bibig. Tëlad, bëkën lang ti tubig ang ana ginamumog kundi Bactidol. Nagapadayon gihapon ang pagdugo kang ana mga lasi.

Dupra tana nga dupra, pangalimog nga pangalimog. Naubos na rën ang sangka baso nga tubig nga gindapnan kang Bactidol bag-o naduraan kang pula nga duag ang ana nga ginabuga. Nanghimuri tana kag nagsëlëd sa banyo.

Samtang nagapamus-on nagbasa tana kang Camera Lucida. Nabuy-an na dya. Panglima ka beses na rën nga nabuy-an ang libro sa salëg kang banyo. Bëgë lang dya pero indi na matapos-tapos. Ginpurot na dya, ginpunasan kang tissue, kag ginbalik sa ingëd kang mga wara ti sëlëd nga botelya kang shampoo.

Ginbuksan na ang water heater, nag-isip asta 30, kag ginbuksan ang shower. Dayon gin-uba ang ana nga t-shirt.

Ginbëël na ang habon. Buhay rën nga nadura ang mga giri-giri sa ana nga kahig amo ra ang katëngdanan kon naga nagagamit tana kang sulphur soap, pero tëngëd kay naandan na rën ang dapëg kadya, ginpadayon na ang pag-usar kang Dr. Kaufmaan. Nanamian tana nga pangaran kang Aleman pero itsura kang Instik ang sa patalastas na kadya.

Wara tana gapanghabon sa uyahën, maski pa kauna nga ordinary nga habon ang gamit na. Ang man-an na abi. maski ano nga sahi kang habon, malain para sa uyahën. High school tana kang nag-umpisa sa amo kadya nga tradisyon. Kistra lang gid tana nagkapënggëd.

May mga nagahambal nga dapat mainit nga tubig ang gamitën antes manghabon, kag maramig rëman pagkatapos. Pampaabre kag pampasara kang pores. Wara nagapati si Matthew sa amo kara. Sara dya sa gin-awayan nanda kang ana nga ex.

Enjoy tana sa mainit nga shower. Kang bata pa tana, wara sanda ti shower. Ginasarok lang ang ana nga ginaparigos, kag maramig ang tubig nga ana ginagamit kay natamad tana mag-init kang tubig sa takure. Kauna madasig lang tana magparigos. Tëlad, kay manami ang insakto nga init sa ana nga lawas, ginalab-otan tana ti halos sangka oras. Ang problema kadya, madasig maubos ang habon, nga ginagamit na nga panglughod. 

Madëlëm ang salamin sa banyo kag nagbaha rëman ti gamay rapit sa gawang kang manugguwa tana. Ginsug-alaw ang ana irong kang dapëg kang nagakasunog nga manok. Ginhëngëd dya. Samtang nagamal-am ang ana nga tatay, masami nga hilaw ang pagraha na kadya. Kang san-o to nga namunuhan na dya, nagbaisanay sanda. Mal-am rëman si Matthew, pero ginarahaan tana gihapon kang tatay na. Amo ra nga naghimo sanda kang kasugtanan. Hëngdën na kadya nga medyo sunog ang manok, para indi rën gid tana marahaan kang hilaw.

Sa kwarto, mahinay ang ana nga pag-ilis. Malabëg ang ana nga ritwal. Sentro kadya ang pagpahid na kang ointment halin sa ana nga singit paadto sa ana mga batiis nga gaparangatël. Lain rëman tana dya nga kaso luwas sa giri-giri sa ana nga kahig kauna, nga nabulong man kang sulphur soap. Ang sa ana nga singit, nagadura-balik. “Dya rëman,” hani na. Ang tag-init ang ana nga ginabasol, nagaguruwa ang mga iras maski sa anda nga sampayan. Amo ra ang pakët-pakët na, kay mas malaka tana magparangatël katong nagabaha.

Gaparapanguy-ab, ginkid-an na ang sëlëd kang ana nga bag. Una nga adlaw kang ana klase. Daad nagapang-away tana kang mga estudyante nga late ang abot. Imbes, kinahanglan na nga magpakabëët kay tana ang estudyante. Gintërëk na ang ana nga cellphone, alas otso kinse rën. Nagsuksok tana kang sapatos kag nag-adto sa kusina.

Ridto ang ana nga manok, nagaaso kaimaw ang maramig nga kan-ën. Nagsubo tana samtang nagatext. Treinta pa ang ana nga balanse. Nagbëël tana kang sangka lata kang Coke halin sa ref.

“Ka aga-aga,” hambal kang ana nga tatay. Nagapungko dya sa atubang kang tv nga patay.

“Namit e,” hambal ni Matthew.

“Hapit ikaw sa Nanay mo antes ikaw magpanaw.”

Naglab-ok tana kang Coke, kag nagtig-ab. Manamit gid. “Late rën ako.”

“Bilog nga gab-i tana gapanawag kanimo.”

Gindasëk ni Matthew ang manok kag kan-ën sa ana nga baba. Darwa pa ka lab-ok kag ubos na rën ang Coke. Ginpanëmdëm na kon dapat pa tana magbukas kang sara ka lata pa gid. 

Imbes, nag-adto tana sa kwarto kang ana ginikanan.

Madëlëm dya, pero memoryado na ang pagplastar kang mga gamit. Ang hanggëd nga aparador nga ginhimo kang ana nga tatay para sa ana nga nanay bag-o pa dya nangin tëman ka luya para magkarpintero. Ang swivel chair nga tana ang nagbakal kag nagaatubang sa higante nga tv nga magurang nga lalaki na ang nagbakal. Kag ang higante nga kama nga halin pa sa ana nga lolo nga dara-dara kang anda nga pamilya sa ikap-at nga pagsaylo nanda kang balay sa sëlëd kang tatlo ka dekada.

Kag ang karaptan nga sarasalën sa sangka pusod. Sa pusod nga dya tana nagparapit. Ginpiripikpik na ang sarasalën nga taklëb. May alingawngaw, mahinay. Ukon limëg to kang ana nga nanay? Kang bata pa si Matthew, handëm na rën ang magka-basement. Pareho kang mga Amerikano sa Sweet Dreams kag komiks kang Archie. Wara na man ginpanëmdëm nga sa ana pag-umpisa ka pagtudlo, magka-basement rën gid man sanda kadya sa urihi nga balay– urihi, hambal kang ana nga nanay–nga anda sayluhan.

Pero bëkën ra ti para kana. Para ra sa ana nga iloy. Indi na rën kadya gusto mag-agwa umpisa katong napatyan tana kang estudyante sa elementarya nga ana ginatudluan. Sa eskwelahan nga dya nag-eskwela asta grade five si Matthew. Sa eskwelahan nga dya nagtudlo ti haros traynta anyos ang ana nga nanay. Pirme dya may ginasapopo nga estudyante. Tagabulig sa pagpaninlo kang kwarto, tagapanas kang sulat sa board, tagabulig bitbit kon mag-abot ang tray para sa recess. Ang urihi nga ginsapopo kang ana nga nanay, sa may squatters area nagaistar. Masami dya nga nagadis-ayri sa ginatangya nga sandwich kang manunudlo. Gusto na lang daw kadya nga magbulig amo ra nga nagahëlat dya magtapos ang klase. Nabënggëan dya kang tren kang madagdag sa dyip nga ginakabitan. Kon Sabado kag Dominggo abi nagapamaligya dya kang sigarilyo. Gusto daad magpësnga ni Matthew kada madëmdëman na ang korni nga istorya.

Garing matuod dya, kag ginpabuang na kadya ang ana nga iloy.

Ginbëtëng na ang karaptan, gin-alsa ang taklëb. Man-an na nga may iban nga garaw-an kang hangin ang basement–buang ang ana nga iloy, pero kinahanglan na kadya magginhawa– pero indi na maman-an kon sa diin banda nakaposisyon ang sangka sërëdlan pa sa idalëm kang anda nga balay. Kaburuang kon magkasunog, hanggëd ang posibilidad nga mapareho tana sa manok nga ginakaën kang ana nga nanay.

Ginbuksan na ang sulo sa ingëd kang hagdan, kag nagpanaog. “Ma?” Nakapira tana ka tikang. 

“Patya ang sulo!”

“Ma…” 

“Patya ang sulo!”

Nagginhawa ti madalëm si Matthew, ginpatay ang sulo, kag ginpaagwa ang ana nga cellphone. 

“Patya man ra!”

“Basi madasma ako.”

Nag-igëng dya. Daw ayam nga nagapangapin sa ana mga totoy, ukon pagkaën. “Sige. Sige ang amo kara pwede nga indi pagpatyën.”

“Salamat.” Nagparapit tana kadya. Masimhotan na ang mga bulak sa palibot. Bag-o kaparigos ang ana nga iloy. May banyo sa anda nga basement, may ref kag kama. Sa rocking chair dya nagapungko. Basi bëkën man dya ti buang? Indi bala handëm na man kauna ang magbëlag sa kalibutan kang tawo, magpanamit gid lang kag mangabuhi nga saranhën?

Ginbag-o ni Mean ang ana nga panërëkan. Si Mean, ang ana nobya kauna. Ang ana nga ex. Ang ana nga kabuhi.

Nagbisa si Matthew. “Kumusta ikaw, Ma? Kinahanglan ko magdasig lang ha?”

“Patay rën ang soltero.”

“Ma?” Ginhila na ang sangka monobloc halin sa may pader kag magpungko sa atubang kang ana nga nanay. “Buhi pa ako, Ma.” 

“Indi ako pag-amoha kara. Buang ako, bëkën ti hangag.”

Napasinghot nga kadlaw si Matthew. “Hëëd, patay rën ang soltero.”

“Kon amo man-an mo ang kinahanglan mo nga ubrahën.”

“Ginaubra ko, Ma.”

“Butigën.” Nagpamwersa dya nga daw matindëg, pero mailis lang gali kang ana nga posisyon sa pagpungko. Nagasige lang gihapon ang paghulag kang ana nga rocking chair. “Man-an mo man kon naga gakaratabo dya tanan.”

“Wara ako kamaan, Ma. Indi man ti sigurado kon tana gid man ang nabunggu–”

“Man-an mo ang kamatuoran!”

Man-an ni Matthew. Makit-an kang ana nga nanay ang paraabuton. Ang pagtaliwan ni Errold, kon si Errold man gid ang soltero, ang sara sa mga signos. Pero indi na anay gusto pag-isipën ang implikasyon kadya. Rakë pa man ang iban nga signos bag-o mangin malala ang sitwasyon.  Bëkën man tana si Noah ukon si Joan of Arc ukon sin-o man nga santo, bëkën man ti diwata ang ana nga nanay. Pero lima ka tuig rën dya nga nagaistar sa basement. Lima ka tuig rën nga nagasiniyagit kang kon ano-ano nga kamalamalahan, sararakët parte sa paraabuton nga kaharadlëkan.  Kang una wara ti nagapati kundi ang ana lang nga tatay. Pero kang mapatay ang ana libayën, nag-umpisa nga mamati si Matthew. Nag-umpisa tana sa pagsulat kang mga ginahambal kang ana nga nanay. Tana pa kadya ang naghambal nga makilala na si Mean, kag bayaan tana kadya. Masami tana nagaasa nga may bag-o nga paalinton ang ana nga iloy, parte sa pagbalik kang ana kauna nga nobya sa ana kabuhi. Imbes, liwat-liwat lang ang wakal na kadya parte sa signos. 

“Tukibën mo, Matthew.”

“Ma?” 

“Tukibën mo kon tana gid man ukon bëkën ti tana ang soltero. Kag kon tana, himuon mo

ang nagakarapat mo nga himuon.”

“Ma, bëkën ako ti pulis.” 

“Tukibën mo, Matthew. Tukibën mo kon sin-o ang nagpatay sa imo nga abyan. Sa amo

kara nga paagi ko lang masiguro kon tana ukon indi gid man ang soltero. Tukibën mo.”

“Pero Ma…” 

“Halin rën. Alas nuebe rën. Maurihi ikaw.” Halin sa dëghan na kadya naghugot tana kang sanggatos. “Plite mo. Sakay ikaw sa taxi.”

Ginbëël ni Matthew ang kwarta. Nagtindëg tana, ginharkan sa pisngi ang ana nga iloy. “Mapanaw rën ako.” Madasig ang ana pagsaka sa hagdan. Tiki-an lang tana matapilo. May nabati-an tana, alingawngaw nga halin sa ana tiki-an nga pagkadagdag ukon kadlaw kang ana nga nanay? Daad ang urihi. Buhay rëman nga wara dya nakakadlaw.

Sa kwarto kang ana mga ginikanan, ginbalik na ang taklëb kang garaw-an. Nag-agwa tana, ginbilin ang sangka aragyan sa center table kang anda nga sala. Nakabukas ang tv. Sa sofa, gakaturog ang ana nga tatay.

Mahipës nga ginsara na ang gawang samtang nagaagwa.

Pagkaagwa sa anda nga gate tumambad kana ang sangka eksena halin sa ana nga 

nagligad. Darwa ka mga bata nga ginasipalan ang sangka doorbell. Sa urihi nanda nga balay, nakadakëp tana kang darwa man, gapang-istorbo–sigurado tana kauna sa ana napanëmdëm–ang nagakaturog na nga mga ginikanan. Ginpanglaas na ang mga dya, nagpalagyo ang sara pero mas isëg ang abyan na kadya. Nagtinir ang bata, mga siyam, onse ka tuig siguro dya, sa ingëd kang anda doorbell. Nagpahimënëng si Matthew sa atubang na kadya. Nagtërëkanay sanda. Nagapanghangkat ang tudlo kang bata sa doorbell. Nagabarangisi dya, gabok ang sara sa mga unto na. Gasaranhën nga itëm sa nakahilera nga mga puti. Ginpindot kang bata ang doorbell kag ginsumbag ni Matthew ang anda nga gate.

Dapat ang bata ang ana nga sumbagën. Nagbag-o tana kang desisyon kang nakahulag rën ang ana nga inëmël. Bisan wara naigo, naghibi ang bata. Nagbanëg ang mga tudlo ni Matthew, kag tatlo ka adlaw pagkatapos kang insidente ginpabarangay tana kang nanay kang bata. Ginsumbag na ang babaye nga to. Sara sa mga kabangdanan kon naga kinahanglan nanda magsaylo.

Wara na ginsapak ang darwa ka bata nga nagasipal. Kilala na ang mga nagaistar sa balay nga ginapagtripan kang darwa. Mga magburugto nga soltero ang nagarenta sa darwa ka panalgan. Sangka bes kada bulan nagavideoke ang mga dya, kag masami nagalab-ot sa karsada ang imnanay.

Dapat na lang gid siguro nga imawan na ang ana nga nanay sa basement. Marayë sa mga bata, marayë sa mga parahëbëg. Marayë sa kalibutan kang mga tawo. 

Nagliso tana sa wala sa Scout Reyes. Malawig nga panaway dya paadto sa sarakyan nga dyip nga madara kana sa Pantranco. Ang una nga kanto nga Jasmin, kon diin rakë mga sugarol nga nagasipal sa balay kanday Tay Efren. Kistra nga nakapusoy dos si Matthew ridto, gindara tana kang ana pakaisa nga lëmës sa utang. Ang pangarwa nga kanto ang Magnolia, sa kalye nga dya nagaistar ang ana nga pakaisa, nga tatlo ka bulan na rën nga wara makita, ang kabangdanan kon naga kada sugata na kanday Tay Efren kag ang iban nga mga sugarol nagaduko na lang dya. May ginkawat man daw dya halin sa balay-sugalan. Ang pangatlo nga kanto ang Scout Chuatoco, kon diin may ilegal nga carinderia nga wara ti nagareklamo kay ridya nagakaën ang mga taxi driver, kag ridya mahapës makasakay sa taxi.

Makaagi si Matthew sa daan nga squatters area nga tëlad nahimo rën nga parkingan kang elementary school kang Barangay Roxas. Maagyan na ang HQ kang MMDA. Sa adlaw nga dya may patay nga kuti sa pira ka metro nga karayëën halin sa ginatambayan kang mga traffic enforcers. Nagapalibot sanda sa sangka nakasakay sa motorsiklo.

Sige-sige lang ang mga nawëng kag gahëd. Ridyan ang Let’s, carinderia sa ingëd kang HQ, karan-an kang mga MMDA, kang mga empleyado sa Post Office, kag kang mga driver kang Roxas-Recto. Kauna ang mga Roxas-Gastambide nga dyip, hambal kang pakaisa ni Matthew, pero sara gid lang daw kadya ang may amo kara nga prangkisa. Wara na rën gid makit-an ang urihi nga unicorn nga dya, pero ginpangako na sa ana kaugalingën nga kon mag-abot ang adlaw nga masug-alaw na dya, maski diin tana padulong, maski ano pa kabëg-at ang ana mga bitbit, iabandonahën na ang mga plano na sa adlaw nga to kag magsakay. Gusto na makit-an kon ano nga klase ka lugar ang Gastambide.

Nakalab-ot rën gid man tana sa Roces. Ridya nagbantay tana kang dyip paadto sa Pantranco, kon diin tana masakay kang UP-Pantranco. Ginpaagwa na ang ana nga cellphone.

Alas nuebe rën.

Naglabay ang sangka dyip. Ginpadëlëg ni Matthew ang taxi sa likod na kadya. 

Alas nuebe beinte rën tana nakalab-ot sa UP. Sanggatos kag pulo ka pisos ang plite. Wara ginsinsilyuhan kang driver ang gintugro na nga sanggatos kag beinte pisos. Nanaog tana sa 

Shopping Center. Tag-irinit, kag MA ang klase, mabëët kag unorthodox ang ana nga manunudlo, kag sa balay na kadya sa UP hiwatën ang anda mga klase.

Pirangnahët ka mga ayam ang naglahay kana, pero wara man ti nagpanglagas kana kadya, kag nalambot na nga ginaparamahëlay banged sa init ang una sa darwa na ka klase kang adlaw nga to. Gintamyaw tana kang sangka pamilyar nga uyahën.

2

Wara pa gihapon ti turog si Matthew, pero bëkën ti nagtaliwan nga abyan ang kabangdanan. Nagbalikanay-wara sanda ni Mean.

Indi tana makapati sa ana nga suwerte. Nag-umpisa rën gali nga mag-MA ang babaye, kag nag-enlist man dya sa klase ni Matthew ti hëngëd kay man gusto na dya nga mangin kaeskwela. 

Mas indi mapatihan ang kamalasan ni Mean. Apat ka semana pa lang dya sa una nga ubra sa sangka website kang masisante bangëd ginkorek ang grammar kang editor in chief. Pira ka bulan dya nga tambay sa balay, pero nakabawi man kag nakasëlëd sa pangraket para sa sangka website naman. UK-based imbes nga lokal pareho kang una na nga nasëdlan, gani mas mataas ang sweldo. Nakasëpët rën dya gani nagdesisyon nga mag-graduate studies, kag sa paghimakas nakabëlag rëman dya sa mga control freak na nga mga ginikanan. Nag-dissolve ang kumpanya sangka adlaw bag-o mag-umpisa ang summer nga pag-umpisa kang klase.

Amo dya ang ginaistoryahan nanda samtang nagaklase. Pagkatapos, nag-absent si Matthew sa masunod na nga klase kay nagpamall sanda. Ang anda nga nagligad rëman ang anda gin-istoryahan samtang nagalibot sanda sa Cyberzone kag nagkaën sa Jollibee.

Kang naglab-ot ang gab-i, nanghagad nga mainëm si Mean. Kauna pareho sanda nga wara nagainëm. Pagkabreak, nangin parahëbëg sanda pareho. Nag-untat rën si Matthew, pero baskëg gihapon magtungga si Mean, kapin pa sa San Miguel. “Hambal ko gani bëkën ti Light mong,” hambal na kadya sa waiter, “tsura namën daw mainëm kang Light? Mapahëbëg kami, indi namën gusto ang Light!”

Dara-darwa dya mag-order kang beer. “Ako gid lang ang mainëm para kanimo,” hambal ni Mean. Kag amo kara ang kabangdanan kon naga nakauli sanda sa balay ni Matthew.

“Wara lang dya ah,” hani ni Mean samtang nagaingëd kana. Ginakagat na kadya ang ana nga talinga. “Wara lang dya.” Pangarwa nga adlaw kang klase. Nagsëlëd sanda sa kon diin sanda magclassmate, kag nag-absent liwat si Matthew sa pangarwa na dapat nga klase. Nag-uli sanda, tag-irigma.

“Wara ka gid nagbag-o,” hambal ni Mean pagkatapos ni Matthew. “Pira ka segundo to? Naglambot pa sa sangka minuto?” Bag-o pa makasabat kang sorry si Matthew, ginlapat ni Mean ang ana nga bibig sa bibig kang lalaki.

Turog bilog nga hapon si Mean. Kauna tunog dya kon maghuragëk. Bëkën rën tëlad. Haros wara rën gani nagahulag ang dëghan na kadya kon magginhawa samtang gakaturog. Kinahanglan pa nga iparapit ni Matthew ang screen kang iPod Touch sa irong na kadya para lang masigurado nga nagaginhawa pa ang babaye.

Nagparigos tana. Pagkaagwa sa shower, ginsug-alaw tana kang ana nga tatay. “Asta san-o ridya ang babaye nga ra?”

“Bëkën tana ti babaye, si Mean ra, pira ka tuig mo rën ra nga kilala.”

“Bëkën tana ti babaye?”

“Bëkën tana ti babaye lang.” Ginpahid ni Matthew ang mga alima na sa tuwalya, pagkatapos ginkaptan sa abaga ang ana nga tatay. “Pabay-i nyo lang. Wara tana ti pambayad kang renta abi. Alangan man nga mabalik tana sa ginikanan na. Man-an mo man ang mga ginpang-istorya na parte ridyan.”

Ginpatay kang ana nga tatay ang sulo sa banyo. “Wara man takën ti problema sa pagtinir na ridya. Ang akën lang, kon pwede indi kamo daad tëman ka gahëd. Kag kon pwede itablëg na ang mga tissue kag cotton buds nga nagamit na imbes nga ibilin na lang sa tangke kang inidoro.”

“Hambalan ko tana.”

“Kag daad indi kamo tëman ka gahëd. Mabati-an kang mga kaingëd. Pati kang nanay

mo.”

Sangka adlaw patyën sanda kang mga squatter nga to. May diyan man gid sanda ti mataas nga gate, gapanglock nga gapanglock man sanda kang mga gawang, sa sëlëd man garing kang compound ang mga kriminal. “Sige, sige. Mapatukar ako kang magahëd para indi kami mabati-an.”

“Kag indi mo pag-ipausar ang Mane and Tail, akën to mong.”

Nagakëdëg rën si Matthew. “Pwede nga ilista mo na lang ra, kinahanglan ko pa mag

ilis.”

“Sige. Ibilin ko sa lamesa sa kusina.”

Sa kwarto, malinëng nga nagakaturog si Mean. Mahipës nga nag-ilis si Matthew.

Pagbalik na sa agwa, nasiplatan na nga may nakaptan nga yellow pad kag bolpen ang ana nga tatay. Lampas sangka dosena ang ginapanglista na kadya. “Darwa ka adlaw pa lang tana ridya a.”

“Ay ipamangkot mo sa babaye kon may nasulat ako ridya nga imbento.

“Annie, Annie, bëkën ti babaye.” 

“Ay ti ipamangkot mo sa ani mo kon may ginsulat ako ridya nga gin-imbento.”

“Nagapakadlaw ikaw?”

“Kon nagapakadlaw ako, hëlatën ko ikaw nga maghambal kang tinonto, pagkatapos

hambalën ko, “Hambala ra sa ani mo nga kalbo.” Nagharakhak ang ana nga tatay. Buhay. Nag-untat lang dya kang may nagbuzz halin sa basement. Senyales to kang ana nga nanay. “Darwa ka gab-i rën ang buzz nga ra. Daad lang, indi kamo tëman ka gahëd.”

Nagpangalot na lang si Matthew kag nagbalik sa kwarto. Naabtan na nga nagapungko sa atubang kang computer si Mean. Nagapasuggarët kana dya.

“Nabati-an mo tanan?”

Wara dya magsabat. Ginbuksan na gid lang kadya ang VLC player, ginpili ang folder nga

may sëlëd kang Ring Cycle kag gintodo sa 200% ang volume. Ginharkan na kadya si Matthew. 

Wara rën sanda nakapanyapon. Sa pangatlo nga pagsëlëd ni Matthew bëkën rën ti instant tana nga gingaw-an.

Nagturog sanda pagkatapos, nakapatong ang ana nga wala nga hita sa mga hita ni Mean, sa idalëm kang liëg in Mean ang ana nga tuo nga braso.

Ginpukaw tana kang pagbiring kang ana mga batiis. Pareho man kasan-o, nagmukra tana, naghiwëd, natanto nga may sala sa ana ginbuhat, kag nag-umpisa nga magkëdëg. Ang una na nga instinct ang magsiyagit, pero kiputon na ang ana nga bibig. Magparangisay tana, makapët sa mga ulunan, kapay, makakas sa pwesto ang bedsheet. Naglab-ot sa lampas sangka minuto ang biring nga dya.

Nagbreathe in-breathe out tana, anëm ka beses, tagpulo ka pag-isip kang pagpëgëng kang pagginhawa. Advice dya kang sangka abyan para indi magdagëëb ang ana nga dëghan kon nagabatang. Naman-an na nga epektibo dya sa iban pa nga sahi kang panarakit kang tagipusuon. Wara rën ang pagbiring pero ridyan gihapon ang kahadlëk nga gin-atake tana halin sa sëlëd, kang ana kaugalingën nga lawas, kag wara tana ti mahimo para mapënggan dya. Kapin pa gid amo ra ang ginapang-indian na, nga ang sakit ang madesisyon kon asta san-o dya magpadayon. May sara ka bes, bag-o pa lang sanda magbulaganay ni Mean, nga naglambot ti pulo ka minuto ang pagparanakit kang ana mga batiis. Wara tana magsinggit kato, wara ti ginpangayuan kang bulig. Pero nahuya tana sa ana kaugalingën. Napang-indi-an na gid ang ana nga kahinaan.

Sa pangatlo nga pagliwat na kang ana nga breathing exercises na lang kag nadiparahan nga wara sa kama si Mean. Nagbangon tana, ginbuksan ang sulo. Nakit-an na nga sa kama gihapon ang bag na kadya nga buta kang bayo. Pero wara ang cellphone na kadya, pati ang ana.

Sa kusina nasapwan na ang note. Halin sa ana nga tatay, nag-agwa dya para magwithdraw. Alas otso rën, hambal kang orasan. Wara rën nagahulag ang alima na kadya sa pangsegundo. Ginbuksan ni Matthew ang tv, pero wara ti channel nga nakit-an nga makahambal kana ti insakto nga oras. Naglingling tana sa gwa. Madëlëm, amo lang ra. Gab-i rën, amo lang ra. Nag-untat ang tiempo. 

Tatlo ka bes na nga ginsiyagit ang pangaran kang nagligad nga nobya. Ano rën gid man bala sanda tëlad? Magkarelasyon. Amo ra ang tawagan kang mga aktibista na nga estudyante. Karelasyon, ginpabëgë: kr. Ang madëmdëman na si Errold. May simpatya dya sa mga aktibista. Indi maman-an ni Matthew kon sang-ano. Ang man-an na lang, mas rakë pa dya ti naagtunan nga rally kaysa kana, maskin pa tana ang masami nga nagabasa sa mga sinulatan ni Lenin.

Lenin. Hambal kauna kana ni Mean, kon magbata sanda dapat pangaranan nanda dya ti John Lenin. “Amo ra ang panganay, ang agot tana si Paul McCarthy.” Pira ka adlaw pagkatapos kang istoryahanay nga to nagbëlaganay sanda.

Sangka replay kang Pokemon ang nagpëgëng kana sa paglumpat-lumpat sa mga channel. Chiu. Chiu ang apelyido ni Errold. Apelyido ang tawag na sa mga estudyante. Para indi tana mangin masyado ka close. Para mala-militar. Para malikawan ang imahenaryo nga relasyon nga sahi sa interpretasyon kanday Ranciere kag Freire ay mangin balag sa edukasyon. Lenin, Ranciere, Freire. Naga ginaabandona tana kang teorya kon san-o nga ginakinahanglan na gid dya? Mayad pa ang mga estudyante, ang mga wara nagapakuno-abi nga mangin aramën, wara ti iban nga handëm kundi ang magpanamit. Kon wara nagbalik si Mean sa ana nga kabuhi kundi nagasipal daad tana tëlad kang EverQuest 2.

Sa tënga tana kang sangka advertisement kang mabati-an na ang buzz. 

“Syempre pa,” sa isip na. Diin pa abi makalambot si Mean kundi sa paranaguan kang ana nga iloy? Gapanginit rën gani ang tatay na sa babaye, tëlad pati ang nanay na mareklamo. Pero naisip na, kon indi magbalik si Mean sa ana nga kabuhi, nagasipal tana tëlad kang WoW samtang ginalikawan ang mga handëmanan na kay Errold.

Nag-adto tana sa kwarto kang ana mga ginikanan, nakit-an nga nagatiwangwang ang taklëb kang aragyan paadto sa basement. Nagpanaog tana. Wara ti sulo. Ginkapkap na, nasapwan na ang switch. Makapira ka bes na dya nga ginpasaka-naog, pero wara ti sulo nga nagsiga. 

“Ma?” hani na.

“Matthew!” singgit ni Mean. May nagrinungkadol. Daw lawas nga nadagdag sa salëg. Indi na maman-an kon sa diin nga direksyon naghalin ang limëg kang babaye. “Mean?” Wara ti sabat. “Ma? Ma, ano ang natabo kay Mean?”

Wara ang ana nga cellphone, wara tana ti flashflight. Ginkapkap na ang hangin sa ana atubang. Nagtikang tana ti sanga bes. Kag sara pa. Kag sara pa. Nauntog tana sa pang-apat nga tikang.

Nagsanag. Nakit-an na sa rocking chair ang ana nga nanay. Sa may kahig na banda si Mean. Nagdëlëm liwat. Nagsirinaut ang itëm kag puti sa ana nga mga mata. “Ma, ano ang ginhimo n’yo? Ma?”

“Tabang…”

“Mean! Mean? Ma?” 
“Tabang!”

Nagtikang tana liwat kag nakadagpa. Lain ang tunog kang pagdagdag kang ana nga lawas sa salëg. Bëkën ti rinungkadol, bëkën ti baskëg, haros hani. Pagkadunot.

Nagsiyagit tana.

Nagsanag liwat. Una na nga nakit-an ang uyahën ni Mean. Ginpabatang na dya sa salëg. 

Pangarwa na nga nakit-an ang wara sa lugar na nga kamalingking. Ginakaptan ni Mean ang ana nga braso. 

Pangatlo nga nakit-an na ang ana nga nanay. Nagtindëg dya halin sa rocking chair. Nagluhod sa ingëd nanda ni Mean. Bag-o pa makahambal si Matthew, ginsabnit na kadya ang ana nga braso pahalin kay Mean kag ginhila ang ana nga kamalingking. Nagsiyagit tana liwat.

“Anak, anak…” Nag-ëlëng-ëlëng dya, binalikan ang rocking chair.

Ginbuligan tana ni Mean nga makapungko sa monobloc sa atubang kang ana nga nanay.

“Anak man,” hambal na kadya, “talagsa gid lang gani kami makasipal kang manugang ko.”

“Ma!” May harambalën pa daad si Matthew, pero ginsarhan kang sakit kang ana nga bibig.

“Kag ano ang itawag ko kana, aber?”

Ginharkan tana ni Mean sa pisngi. “Indi mo rën pagkontrahën si Mama, Matthew,” hani na kadya.

“Lantawa bala? Nahangpan na ako, maski pa buhay rën kami nga wara magkit-anay. Pati gani ang imo nga pagsipal, dayon na nga ginhangdë-an.”

“Ano nga sipal to?” Nagtindëg tana, nagsagap pa gid kang sangka monobloc. Nakakita tana sa tënga kang basement. Amo dya gali ang nasandadan na. Ginpapungko na si Mean, ginpudyot ang nagbari sa ana nga kamalingking kag nagpungko sa atubang kang ana nga iloy. 

“Kon gusto n’yo magsipal, pwede ko kamo darhan kang computer dya sa dalëm.” Kauna mahilig sa mga PopCap Games ang bilog nanda nga pamilya, kapin pa gid ang Bookworm. Nagbag-o ang tanan kang mapatay ang estudyante kang ana nga nanay. 

“Mapakuno-abi lang dapat si Annie nga biktima tana kang akën nga pagpanghiwit. Amo ra di bala hija, nalipatan ko rën ang atën nga ginaistoryahan.”

“Amo gid ra mismo, Mama.”

“Kag ikaw ang dapat na nga tagapagsagëp! Imbes. Amo ra, daw hangag ikaw. Untati rën ra ang paghibi mo.”

“Wara ako nagahibi.” Gin-untat ni Matthew ang ana nga paghibi.

Halin sa ibabaw nabati-an na ang pagsinggit kang ana nga tatay.

Nagtaas ang kiray kang ana nga nanay. “Ginbilin mo nga bukas ang telebisyon?” 

Nagginhawa ti dalëm si Matthew. “Nabati-an ko ang buzz mo.” Malawig ang siyagit kang ana nga tatay. Nagtindëg si Matthew. “Nabati-an n’yo man, buligan ko kuno tana sa grocery.” Nagpangalot tana kang ulo. Gab-i rën, naga naghalin dya sa grocery?

“Agtunan ko gid lang,” hambal ni Mean, kag bag-o pa makahambal ang magnanay nakahalin rën dya sa basement.

Nagtindëg dayon si Matthew, ginkid-an ang mga monobloc. “Kinahanglan ko magsaka. Basi mapatyanay ang darwa nga to.” Ginharkan na sa dahi ang ana nga nanay. 

“Andaman mo ang akën nga manugang,” hani na kadya.

“Bëkën ko tana ti asawa, Ma.”

“Bëkën pa.” Nagyëhëm dya. Kumpleto pa ang mga unto kang ana nga nanay, indi ti pareho sa ana nga tatay nga puro rën pustiso. “Indi mo pagbatuan, Matthew, masakitan lang ikaw, pagkatapos masunod ka man.”

Wara rën tana magsabat, nagsaka na lang tana. Sa kusina nasapwan na nga ginabuligan ni Mean ang ana nga tatay sa pagpagwa kang mga ginpamakal sa grocery. Nagaparapanihol ang darwa. 

“Nadëmdëman mo nga napaaway kita kasan-o sa Kamuning?”

Nagkurinët ang dahi ni Matthew. “Kato nga brownout?”

Nag-umpisa nga mamanit kang mansanas ang ana nga tatay. Kay Mean nakadirekta ang istorya na kadya. “Brownout, bagyo abi. Pero tapos rën ang bagyo, brownout man gihapon.” 

“Ondoy bala to?”

“Bëkën, bëkën. Frank bala mong. Frank gid man bala?”

Nag-ëleng-ëlëng si Matthew. “Antes pa kay Frank. Kakacollege ko pa lang kato.”

“Hëëd, hëëd.” Nalab-ot na kadya ang napanitan nga mansanas kay Matthew, kag nag-umpisa nga mamanit kang sara pa gid. “Wara ti sulo, e nag-untat rën ang bagyo wara kami kamaan kon ano ang nagakaratabo sa kalibutan. So gin-imaw ko dya si Matthew sa Kamuning. Sarado rën bala kato ang grocery nga to.”

“Ano gid lang tëlad, feeds ang ginabaligya, siguro mas mahal pa sa mga stall sa tienda.” Nagkagat dya kang mansanas. “Masapnët.” Gindawë na dya kay Mean. 

“Tapos?” Ginkagat na kadya ang mansanas. “Mahagpok, Papa, indi ikaw magpati.” 

Nagtaas ang kiray kang tatay ni Matthew, pero nagpadayon dya sa pag-istorya. “Nakalambot kami ridto, nagsagap kang bahël nga baterya. Kinahanglan abi kang bahël nga baterya. Puro AA kag AAA ang baterya namën sa balay, ang gasaranhën namën nga radyo, bahël nga baterya ang kinahanglan. Madasig lang man kami nga nakasagap. Kaso kalabëg kang pila, darwa, sara lang bala kato ang cashier.” Nagkagat dya sa pangarwa nga ginpanitan na nga mansanas. “Mahagpok, butigën ka nga bata ‘kaw.” 

“Padayona n’yo rën ang istorya.” Ginbëël na ang mansanas halin kay Mean. Nagkagat tana liwat. “Masapnët gid tana e.”

“Ano rën gani? A, hëëd. Ang gin-ubra ko,” gintugro na kadya ang pangarwa nga mansanas, ginbëël ang una, “pinaadto ko rën sa may gawang si Matthew, kag nauna ako sa pila. Patay ang pabati-bati kang mga tawo. Wara kuno ako ti pinagkatandaan.” Nagkadlaw dya. “Wara ko na lang sanda ginsapak. May dyan man gid guro nga mabëtëng kanakën pabalik, pero nakabayad rën ako.”

Nahëya gid si Matthew kato, pero kon may nagbëtëng sa ana nga tatay, man-an na nga makipagsumbaganay tana para ridya, maski pa sala ang anda inubra. “Pagpauli, nag-uran liwat,” hambal na. Ginkagat na ang pangarwa nga mansanas. Masapnët dya. “Kag pagkaabot namën sa balay.” 

“May sulo rën?”

Nagharakhak ang magtatay. Nagangirit lang si Mean, pagamay-gamay ang kagat sa mansanas. 

Pagkatapos ka pira ka minuto, hambal kang tatay ni Matthew, “O sige, maraha pa ako.” 

“Buligan ko ikaw, Papa.” Nagbahël ang angkab na kadya, kag madasig nga naubos ang mansanas.

“Indi rën, hija, sige rën. Sa kwarto lang kamo. Hinaya n’yo lang, maluoy man kamo kanakën.”

Nagparamula si Matthew. Nagkadlaw si Mean.

“Ano ang gusto mo nga dapli?” pamangkot kana kang ana nga tatay.

“Sinigang.”

“O sige, pero himuon mo nga triangle ang mga plastic kang grocery.”

“Ano?” 

Wara magsabat ang ana nga tatay. Nag-umpisa dya nga mang-ukay sa refrigerator. 

Gintipon ni Mean ang mga plastic. “Ako rën ang bahala.” Nag-adto sanda sa kwarto ni Matthew. Nagpungko ang babaye sa kama.

Nagpungko si Matthew sa swivel chair sa atubang kang computer. “Man-an mo gid man kon paano himuon ang gusto na?”

“Hëëd. On mo ra bala ang computer, pagkatapos ko ridya, pa-Facebook.”

Nagsunod si Matthew. Mahinay magboot ang ana nga computer maski pa wara pa dya ti darwa ka tuig. Kinahanglan na rën nga magreformat pero indi tana kamaan. Si Errold ang tagakuti kang ana computer kauna. Indi na mapënggan ang kaugalingën, ginlantaw na ang profile kadya sa Facebook. Ridto man gihapon ang announcement kang pagkamatay na kadya. Ridto man gihapon ang darwa ka like.

Nagtindëg si Mean sa likod na. Ginbuhos na kadya ang halos darwa ka dosena nga plastic nga triangulo sa sabak ni Matthew. “I’m sorry. Nabati-an ko ang balita pero indi ko maman-an kon paano ibring up kanimo.”

“Wara ra a.”

Nagpasabak si Mean kana. Ginkëpkëpan tana. “Istorya ikaw.”

“Parte sa ano?”

“Parte kana.”

Gin-ex ni Matthew ang Chrome. “Ano man?” Nagpisngo tana. “A, naistorya ko rën bala ang nahuy-an ako kana? Kakaumpisa pa lang kang klase kato. Feminismo pa ang trip ko kato. Pseudofeminismo. Basta. May estudyante nga naghambal, kon makapangasawa kuno tana, ayos lang kana kon pauntatën tana kang asawa na sa ubra. Hambal ko, indi kamo mag-amo kara class, indi insakto para sa sangka babaye ang mag-untat sa ubra. Tapos, ginsara-sara ko sanda, kon ano ang ubra kang nanay mo ang pamangkot ko. Paglambot kay Errold, hambal na wara. May ginabatyag kuno ang nanay na.” Nagpisngo liwat tana.

“Ano hambal mo?”

“Wara. Ano pa abi ang mahambal ko? Kundi wara ko tana ginsapak, nagpadayon ako sa masunod nga estudyante. Pagkatapos kang klase, gintawag ko tana. Nagpangayo ako kang pasensya.” 

“Ano hambal na?”

“Wara man gid daw ti ginabatyag ang nanay na.”

“Dungol gali tana e.”

“Patay rën daw abi.”

Naghëgët ang këpkëp ni Mean. Pira ka minuto ang nagligad nagapisngo man dya gihapon.

Gamit ang wala nga alima, ginbuksan liwat ni Matthew ang Chrome, nagbalik tana sa Facebook. Nag-adto tana liwat si profile ni Errold. Ginbasa na liwat ang announcement kang pagkamatay na kadya. Gindugangan na kang sara pa nga like.

3

Masami na gihapon nga ginasagap si Errold. Man-an na nga patay rën dya, nga indi rën magpabatyag ang kalag na kadya. Ang ana nahauna kag nagasaranhën nga boyfriend. Pirme na gihapon nga ginahëlat si Errold. 

Dominggo. Sa mall tana. Makit-anay sanda ni Mean. Nagapungko tana sa green bench sa tënga kang Cyberzone kag SM Marikina. Tatlo ka oras nga late si Mean. Masakit rën ang buli ni Matthew. Nadëmdëman na ang anda nga pagsex. Kon babaye ang imaw, mahilig sa anilingus si Matthew. Indi kon lalaki.

May nagahugyaw nga bata parapit kana. Nagapanugidën dya parte sa ana nga bugto. Gin-agaw ang sirapalën na nga espada. Ginakaraan kang amay ang nang-agaw na nga bata, samtang ang iloy ginaaro ang gin-agawan. Ang nadëmdëman ni Matthew amo ang duwelo nanda ni Professor O’Mahoney kang 2007.

Ang naman-an kang tanan, nagatrip lang sanda nga darwa nga nerd. Ang visiting Professor halin sa Ireland, import kang Department of English and Comparative Literature, kontra sa Instructor nga pirme may dara nga bahël nga payong. Kanday Prof. O’Mahoney kag si Errold ang nauna nga nangin sanda. Si Matthew ang nang-agaw. Aminado tana nga tana ang nanukso, ang nanghangkat nga magluib. Asta tëlad, tatlo ka tuig ang nagligad, indi na man sa gihapon mapaathag kon naga amo kato ang nangin gahëm kang atraksyon. Siguro ginpainëm tana kang gayuma kang ana nga nanay. Ukon mahilig lang tana sa singkit.

Sa umpisa gintago nanda kay Prof. O’Mahoney. Sa umpisa, indi pa gusto ni Errold nga bayaan ang barbas-sarado nga oso halin sa Ireland. Ano abi kay daw haros luhudan dya kang mga taga-English department, kag kaharawa ang pagdayaw. Nagpasugot si Matthew. Ginbaklan na kang Nokia N95 si Errold, cellphone nga exclusively para sa mga text kag tawag na. Sa mga marayë nga mall sanda nagakit-anay, indi sa SM North ukon Trinoma. Mga sa Power Plant, ukon Market! Market! Kon gamotel sanda, bëkën ti sa Cubao ukon sa may Sta. Lucia. Kinahanglan pa nga sa Baclaran ukon Monumento. Adventure man, amo kato ang umpisa nga pag-agwa ni Matthew sa ana nga paranaguan sa Quezon City.

Kag pareho kang adventure, nagaadto sa espadahay ang istorya.

Indi na man-an kon san-o sanda nangin mas seryoso ni Errold, pero nadëmdëman na kon kasan-o nagwasaag ang tanan. Masami sanda nga magkit-anay kauna sa Katipunan Ministop. Mauna pirme ka abot si Errold, masëlëd si Matthew, indi magpanapak, mabakal kang doughnut ukon dyaryo ukon mentos ukon condom, pagkatapos dëngan sanda maggwa. Maistoryahanay lang sanda kon mapatuo sa Aurora, paadto sa LRT. Ang LRT nga dya magadara kananda sa Cubao, kon diin sanda masakay kang MRT paadto sa Guadalupe.

Hulyo 25, Miyerkules. Naurihi ka abot si Matthew kay may nagconsult kana, ang una na nga advisee. Masabad ang mga Filipino major, kag wara ti pinagkaiba ang babaye nga to. Nagcompute rën tana kang garastuhon sa ana nga utak kay man-an na nga kinahanglan na nga manlibre sa medyo marahalën nga restaurant para mabayaran ang pagkabadtrip ni Errold sa paghëlat (pareho sanda, indi gusto nga ginapahëlat kang kon sin-o man).

Bag-o pa man sanda makasëlëd ginbalabagan sanda kang barbas-sarado nga lalaki. Tambëk dya, medyo ilëm, medyo taas. Nakilala dayon ni Matthew si Prof. O’Mahoney. “Captain!” hambal na. Hinampas na ang kaugalingën nga dahi pagkagwa nga pagkagwa kang kataga halin sa ana nga bibig. “Captain” ang gusto nga itawag ni Prof. Mahoney ni Errold kon nagasex sanda. Kapitan daw abi ang tatay na kadya sa Ireland, may posisyon (nga malamang imahenaryo lang) sa IRA. Kang maisip ni Matthew dya, ang gusto na himuon amo ang hampasën ang uyahën ni Prof. O’Mahoney. Buhay rën sanda nga nagapanago, kag nagadura rën ang nabatyagan na nga guilt sa ana nga pangin kabit. Nabëslan rën dya kang selos, kag kahërëy-anan. Kahërëy-anan nga pati ang mga trip sa kama kang taga-Ireland nga to man-an na. Selos kay maski man-an na nga tana ang ginakita ni Errold, maski man-an na nga ginasipalan na gid lang kadya si Prof. O’Mahoney, pirme man gihapon nagasëlëd sa anda istoryahanay si Captain. Bisan pa ginakadlawan nanda ang kawirduhan na kadya (random nga pagquote kay Dickens, fascination sa mga baril, pagtiraw nga magtuon kang Tagalog), bisan nga ginahambal ni Errold nga mas maaram si Matthew sa kama, bisan nga ginahambal ni Errold nga mas marakë pa ti naman-an parte sa literature kang Nakatundan si Matthew, ginaselosan na man gihapon si Prof. O’Mahoney. Siguro amo man gid ra ang gakatabo sa kabit, ang pirme nga mangin insecure.

“Are you it, are you it?” Gintuslok-tuslok tana ni Captain sa dëghan. “Are you it?” Nagataray-ëg sa kaugët ang bilbil na kadya.

Napatay sa ana nga dila ang una na naisip nga isinggit (“Abaw bëkën ka man ti kapitalismo, naga ginakinokomidipika mo ‘ko?”) kang matantya na nga ginalëbad ni Prof. O’Mahoney sa Ingles ang “Ito ba?”

Gumuwa si Errold. “Charles?”

Nagbalikid si Prof. O’Mahoney. “Tell me, is this it?” 

“Go home, Charles,” kag bag-o pa man makahambal si Matthew, ginhila tana ni Errold 

parayë sa nagasiyagit pa sa gihapon nga visiting professor halin sa English Department. 

Amo to ang una nga gab-i sa Cubao sanda nagmotel. Wara man nagaëgët si Matthew, pero assumptionista si Errold. Bilog nga gab-i dya nagapaangga kana, tana ang nanlibre kang panyapon, tana man ang nanghagad nga magvideoke, tana man ang nanghagad sa motel. Liwat-liwat ang ginahani na kadya. “Kid-anën ko,” “Indi rën to matabo liwat,” “Indi mo ako pagbayaan, indi mo ako pagbayaan.” 

Wara man tana ti plano nga mangbaya. Wara man tana ti plano nga hambalën ang matuod, nga indi man tana apektado sa pag-eskandalo ni Prof. O’Mahoney. Nasamaran tana kang tudlo na kadya, malabëg ang kuko sa tudlo ni Captain, pero, indi na mapaathag, wara man tana nahëy-an. Kag sara pa, tana ang ginhila parayë ni Errold. Bëkën ti tana ang ginsugo nga mauli. Amo kato ang importante. Para kundi bëkën rën tana ti kabit.

Nagligad ang darwa ka bulan. Pirme rën sanda sa Cubao nagalagaw. Pang-espesyal nga okasyon gid lang ang Market! Market! Wara rëman ginasambit ti hëngëd ni Errold si Prof. O’Mahoney (indi gihapon malikawan ang Freudian slips, kapin pa “honey” ang tawganay nanda). Talagsa makasalubong ni Matthew ang taga-Ireland sa koridor kang Palma Hall. Kang una nagalikaw pa tana. Nagsëlëd tana sa CR kang maaninag ang barbas kadya. Urihi na gid lang matalupangdan nga pwede man dya magsëlëd sa banyo kay pareho sanda nga lalaki. Nanago tana sa sëlëd kang sangka cubicle. Traynta minutos na nga ginpamati-an ang darwa ka babaye nga nagasex sa sëlëd kang kaingëd nga cubicle bag-o tana naggwa sa CR. Ridto gihapon si Prof. O’Mahoney, nagapanghugas kang mga alima sa lababo, may ipit-ipit nga Philippine Collegian sa kilikili–kakatapos na lang kadya mamus-on. Gintërëk tana kadya sa salamin. Kang wara nag-atras kang tërëk si Matthew, naghangdë dya kag nagbalik sa paghugas kang ana mga alima.

Mga tatlo, apat ka bes pa sanda nga nag-engkwentrohanay pagkatapos kato. Wara rën liwat nagtiraw manago si Matthew. Palangga na si Errold, kag wara ti puti nga subaltern ang makaagaw kang palangga na.

Patapos rën ang Setyembre kang ginbalabagan tana kadya sa gwa kang Faculty Center. Nagakatinkatin, ginaistorya na ang kuti nga masami nagatambay sa may desk kang guard kang nabatyagan na nga may gatindëg sa likod na. Nagtindëg tana, nagatërëk kay Prof. O’Mahoney pero kaistorya na man sa gihapon ang kuti. Gintampa tana kadya.

May kaistorya ang sikyu nga bantay kato sa telepono. Wara sanda ginsapak kadya. 

“Hina,” hambal ni Captain, “hinahamon.” Nagginhawa dya ti madalëm. “Hinahamon kita.” 

Haros makakas ang panga ni Matthew sa kakësëg kang tampa na kadya. “Sa?” Nagatindëg sa batiis na ang kuti. Nagaagwa ang mga bangkil kag kuko, nagatindëg ang balahibo. “Hamon sa?” 

“This, this,” hambal ni Prof. O’Mahoney, ginadëkdëk ang tudlo sa payong ni Matthew. “Duel, duel.”

 “Hamon sa… umbrella showdown?” 

“Sword!” singgit ni Captain. “Sword fight!” Nagbalëd-balëd ang bilbil na kadya. 

Sa urihi naintindihan ni Matthew. Kadë-ulo si Prof. O’Mahoney. “It’s not a samurai,” hambal na, “it’s an umbrella. Only the handle looks like a samurai.”

 “Katana ta,” sabi ni Prof. O’Mahoney, “katana tanga.”

Nabatyagan ni Matthew ang pagparamula kang ana uyahën. “Fine. Rëm-an. Tomorrow, not open. Idiot.” Kag bag-o pa man makasabat ang visiting professor halin sa Ireland, ginhakwat ni Matthew ang kuti nga mangangapin kag nagpanaw paadto sa sarakayan kang dyip nga Pantranco. Sa may Scout Reyes rën tana kang mabatyagan ang sapat nga nagapiglas sa ana mga braso. Ginregalo na ang kuti sa ana nga nanay. “Inglatera” ang ginpangaran nanda kadya. Napatay dya sangka semana pagkatapos kang espadahay.

Wara maman-an ni Matthew kon ano ang nagsëlëd sa ana nga utak. Man-an na nga indi na man pwede nga patyën si Prof. O’Mahoney, pero pagkarëm-an nagbugtaw tana ti maaga kag alas nuebe y media pa lang ridto rën tana sa Sta. Lucia. Ridto lang abi ang naman-an na nga nagabaligya kang espada, luwas sa mga talagsahën nga nagalambot kananda nga nagapamaligya kang daw kampilan.

Sobra sa tatlo ka libo ang presyo kang espada. Wara ti nabilin kana para pangplite. Kinahanglan na pa nga magtaxi paadto sa UP, maghingyo sa driver kag magbalik nga dara ang kwarta nga may dugang nga gin-utang na sa una nga co-teacher nga nasug-alaw.

Sa Sunken Garden sanda nagkit-anay ni O’Mahoney. Tana ang nagtext kang lokasyon. Wara sanda ti mga imaw. Text nga text kag miskol nga miskol kana si Errold, pero wara na dya ginasapak. Kinahanglan na nga tapuson ang problema kay Captain bag-o na istoryahën dya liwat parte sa anda nga relasyon. 

Ang plano na nga tapyasan lang ti gamay si Prof. O’Mahoney. Sa hita, ukon sa braso. Darwa ka oras tana nga nagpractice sa sëlëd kang kwarto ka Faculty Center. Puro slash, wara ti tuslok, indi na man gusto nga aksidente nga mabuno dya. 

Wara pa ti sangka minuto ang duwelo. Tana ang naslash. Tënga nga panit kang ana nga kamalingking. Matuod gid man gali ang hambalanën. Gindagdag na ang bag-o bakal nga espada, dason naglagapok ang ana nga lawas. Mayad lang kay bag-o lang nag-uran, mahëmëk ang lupa sa Sunken Garden, gapaangga ang mga hilamon. Mga football player ang nagbulig kana. Tanda ang nagbëël kang katana ni Prof. O’Mahoney, sanda ang nanawag sa mga pulis (may SSB sa palibot, pero naglantaw lang ang mga dya), sanda ang nagdara kana sa Infirmary.

Wara lang man tana naconfine. Gindul-ong tana ni Errold pauli. Tana kadya ang nagpaathag sa tatay na kon ano ang natabo. Pero tana man sa gihapon ang nag-istorya sa ana nga nanay. Madëlëm sa sëlëd kang basement. Halin lang gid sa mga mata ni Inglatera ang kasanag. Nagapungko ang kuti sa mga batiis kang ana nga iloy. Sa rocking chair dya, gani saka-panaog ang darwa ka bola nga kanaryo.

Ang nahambal lang gid kang ana nga nanay bilang sabat sa malawig na nga istorya: “Ang bata nga ra, tana pa ang mangin mitsa sa atën kabuhi.”

“Kang, Ma, kang atën kabuhi.”

“Sa!” hambal na kadya. “Kag magturog rën ikaw, dunot rën ra ang alima mo basi may plano pa ikaw nga magsalsal.”

Maski nga wara pa nakapagjakol si Matthew kang gab-i nga to, nakaturog tana ti mahamëëk. Sa taxi pauli abi, ginhambal kana ni Errold nga ginbayaan na rën kadya si Prof. O’Mahoney. “Sangka semana rën,” hambal na kadya, “wara ko lang ginhambal kay gusto ko October 1 hambalën. Bag-o nga bulan, bag-o nga kabuhi.” Ginharkan na kadya ang ana nga kamalingking.

Tëngëd kay Errold amo nga nangin trip ni Matthew ang pagpaharëk sa kamalingking. Marakë tana ti nangin karelasyon pagkatapos ang nauna kag saranhën na nga nangin boyfriend, kag tanan sanda nagapamangkot kon naga erogenous zone para kana ang parte nga ra. Syempre, wara na ginahambal. Indi mag-istorya parte sa ex, amo ra ang ana nga policy, kapin pa gid kon parte sa intimacy. 

Si Mean, si Mean lang ang wara nagpamangkot parte sa ana nga kamalingking. Bëkën sa kon naga nga trip na dya nga paharëkan. Bëkën sa kon naga nga lain ang korte na kadya. Si Mean. Late rëman si Mean.

Mag naghapulas kang ana mga abaga.

“Oy,” hambal na, pero wara tana nagbalikid.

 “Oy ka d’yan.” 

Gin-atubang ni Matthew ang nobya na nga bëkën man. “O, diin rën ang mga maleta mo? Wara man lang ti handbag si Mean. “Nag-istoryahanay rën kami ni Mommy.”

Naghangdë lang si Matthew. Man-an na rën kon ano kon sayuron kato. “Pero maadto ka man gihapon kanamën?”

“Hëëd e. Mapasalamat ako sa ginikanan mo.”

Naghangdë tana liwat. “Dyip lang kita ha?”

“Ayos lang.” Ginsukbit na kadya ang ana braso sa ana ka isara nga braso. “Gaëgët?”

“Wara.” Para indi malipatan ang ana nga kaëgët, gin-istorya ni Matthew ang tatlo ka bes na nga ginhimo nga pagpanaw pauli halin sa UP paadto sa Pantranco. Namati lang si Mean, man-an na nga ginahimo dya kang sara para indi mag-init ang ulo. Masami sanda mag-away kauna, kag nangin policy nanda nga pabayaan lang nga magkakas kang kaëgët ang sara kag sara sa pamaagi nga trip nanda. Para wara rën ti singgitan sa mall kag batuhanay kang cellphone sa mga restaurant.

“Pito ka kilometro! Sarangan mo to!” Sa sangka daan nga mapa sa opisina kang Chancellor naman-an ni Matthew kon ano karayë ang UP halin sa Pantranco. Nakit-an na dya sa adlaw nga ginpatawag sanda pareho ni Prof. O’Mahoney para ipaathag ang anda nga duwelo. Halin kato nangin magarët ang pag-isip ni Matthew kang mga distansya kang kon ano-ano nga mga bagay. Karayëën kang kalibutan sa bulan (356400 asta 406700 kilometro), karayëën kang kwarto na halin sa banyo (apat ka metro, insakto), ang ana kataasën (160 sentimetro).

Wara na nabatyagan nga sa Scout Reyes rën gali sanda. Si Mean rën ang nagapas-an kang ana nga backpack. “Man-an mo, kadya nga sarang semana lang, last Friday, abi ko nakakita ko kang Roxas-Gastambide.”

 “Ano ra?” 

“Kauna abi, bëkën lang ti Roxas asta Recto ang byahe. May ruta nga pa-Gastambide.”

“Tuod?”

“Tapos tëlad wara rën.”

“Kadalëm man a.”

“Daw awang.” Nag-umpisa nga magstorya si Matthew parte sa fantasya na nga mga buruhatën nga pelikula. Pasëlëd rën sanda sa gate kang nakalambot tana sa pinakaurihi nga ideya. “So ang titulo, Das Lebens Friedrich Engels. Parte sa kon paano ginsulat nanday Marx kag Engels ang Communist Manifesto. Mayadanay sanda nga mag-abyan, pero pagamay-gamay nga mabaskëg ang hisa ni Engels. Si Marx abi ang sikat sa anda mga kaimaw, si Marx abi ang maaram. Malain ang bëët ni Engels, nga daw charity lang nga kaimaw tana nga gincomission para magsulat kang manifesto kang Partido. So sa climax, maaway sanda. ‘Ikaw! Pirme gid lang ikaw!’ singgit ni Engels. Tapos madiretso sanda sa bar kon diin pirme nagakirit-anay ang mga komunista kag obrero. Tanan tamyawën si Marx, tapos si Engels masungon sa pusod. ‘Kanta man bala, Karl!’ singgit kang mga abyan nanda. Nagpasugot si Marx, nag-adto tana sa tënga kang entablado. Nagtindëg si Engels para maghalin, sa may gawang rën tana kang mag-umpisa ka kanta si Marx. “It must have been cold there in my shadow.” 

“Wind Beneath My Wings!” Harakhak si Mean.

“Tapos ang sa imahinasyon ko gid nga maganap bilang Marx, ang si Hagrid sa Harry Potter!” Ginpaagwa ni Matthew ang yabi. Nakit-an na nga nakabukas ti gamay ang gawang. “Hëëd, hëëd! Bagay na bagay gid tana!”

“Bukas ang gawang.” Nangëlëng-ëlëng tana. Dapat sarado dya. “Nahambal ko rën bala kanimo kon ano ang pinagkaiba kang ‘gawang’ sa ‘pwertahan’?” Dipuga kon sëdlan sanda gani kang mga squatter…

“Rakë nga bes rën, Prof.” Ginkusi tana kadya. “E ang pinagkaiba kang nagapahuway sa sofa sa nagatindëg nga daw gago samtang may pas-an nga mabëg-at nga backpack, nahambal ko rën kanimo?”

Gintulod ni Matthew pabukas ang gawang. Madëlëm sa sëlëd. Ginbuksan na ang sulo. Nagtambad kana ang uyahën kang ana nga tatay. Nagatindëg dya sa idalëm kang gawang sa tënga kang kusina kag ana nga kwarto. Nagangirit dya, may hithit nga sigarilyo.

“O, ano rëman ra? Gusto mo magkakanser liwat?”

“Anak, indi tamën sa haya ha?” Mga pito ka metro ang karayëën kadya kana. Insakto nga sa tënga nanda nga darwa ang gawang paadto sa kwarto kang ana mga ginikanan. 

Nagginhawa ti madalëm si Mean sa likod na.

“Abi ko gusto mo, pero closed casket?” Nagbalikid si Matthew, nakit-an nga gapanglapsi ang uyahën kang nobya nga indi man. Gutom rën dya siguro. “Kaimaw ko si Mean ha? Mag-umpisa kuno sa Lunes mabayad rën tana kang renta.” Ginpirit ni Matthew magkadlaw, ginbalik ang tërëk sa ana nga tatay. Nagabangirit lang dya, wara nagahambal. May natabo bala sa ana nga nanay? “Oy, ano ang problema?” Nagparapit tana para magbisa.

Halin sa likod kang ana nga tatay gumuwa si Prof. O’Mahoney. Wara rën dya ti barbas. Wara rën dya ti bilbil. May nakaptan dya nga baril. Glock 34. May baba ang baril, laser para sa pagtarget, daw nahimo nga sci-fi, tipo nga baril kang Stargate Atlantis. Glock 34. Kaina paadto sa SM Marikina, “Lando” ni Gloc 9 ang nagatukar liwat-liwar sa dyip pa-Cogeo.

Nagdalagan si Matthew.

Naglupok ang bagul kang ana nga tatay. May nagtiklod kana patuo. Nanënë tana pasëlëd sa kwarto kang ana mga ginikanan. Pagkatindëg, nakita na nga nagakaway kana si Mean. Nagwasaag ang abaga na kadya.

Nagsara ang gawang.

Lampshade ang una nga napudyotan ni Matthew. Buksan na rën daad ang gawang kang mabati-an na nga nagbukas ang gabalag sa dalan paadto sa basement. Nagbukas ang sulo. Nadagdag na ang lampshade kang makita na ang ana nga nanay. Nagapungko sa may garaw-an, nagabangirit kana. 

“Ma!”

“Hambal ko kanimo e, oras rën.”

Nagtay-ëg ang gawang. Si Prof. O’Mahoney, nagasipa halin sa gwa. Indi na rën madëmdëman kon may tunog ang lupok kang baril na kadya. Nabati-an ayhan kang mga ingëd-balay? Ang mga sapat nga squatter nga to, sanda siguro ang nagbaya nga bukas ang gate amo ra nga nasëdlan sanda. Nagluhod si Matthew sa ingëd ni nanay na.

“Ma…” Nagsagrak ang limëg na. Daw nabëka ang ana nga kalag. 

 “Sakyan mo gid lang,” hani na kadya. “Sakyan mo gid lang.” 

“Ma, indi… Ma…” 

“Patay rën tana, kamahalan. Patay rën, ginoo ko. Patay, tatang, patay. Kag matinir nga patay sa paraabuton nga mga inadlaw.” Tatlo ka tuig matapos patalsikën sa UP, matigda rën managalog ang bata kang rebolusyonaryo. Liwat-liwat dya nga nagasiyagit, “Patay! Patay! Ginpatay mo tana, kag sukton ikaw kang Kapitan!”

“Mapatay ka man,” hani kang nanay ni Matthew.

“Ma, indi! Indi!”

Nabati-an ni Matthew ang lampës kang kahoy sa semento. May pag-angga sa paglampës kang gawang sa pader. Daw hampak sa buli, ginasakit para magpanamit. Mabalikid daad tana pero ginhakës tana kang ana nga nanay. “Sakyi gid lang. Sakyan mo gid lang.” Gintiklod tana kadya. Nadagdag tana, ginkadol kang hagdan sa ulo ang ana nga pagdalus-os padagdag sa basement.

Wara na rën mahimo nga magbangon pa. Ginkaptan na ang ana nga busong. Nagadugo dya. Daw suman ang ragkët kang dugo sa ana nga ginkapët nga alima. Nabati-an na ang lupok kang Glock 34. Ginsundan dya kang pagsara kang gabalabag sa garaw-an. Ridto lang tana. Wara tana malipëng. Ridto lang tana, nagatërëk sa kisame kang basement.

4

Pabalik si Matthew sa Delgado Hospital kang makita na ang urihi nga Roxas-Gastambide. Berde ang atëp na kadya, mailëm nga krema ang lawas. Napauntat tana sa kanto kang Scout Reyes kag Scout Chuatoco, naganganga, mahëgët ang kapët sa tatlo ka kopya kang Cosmopolitan magazine nga ginbëël na sa balay para darhën sa nanay ni Mean, nga amo ang nagabantay sa nobya na nga daw bëkën man sa ospital.

Wara ginpadëlëg ni Matthew ang dyip, pero nagdëlëg dya sa atubang na. Nakilal-an na ang driver, Roxas-Recto masami ang ginamaneho na kadya. Kërëng, bungal, nagaagwa ang busong sa gëtëk nga polo nga asul, nagkaway dya kana. Nag-ëlëng-ëlëng si Matthew. Ginbusinahan tana kadya, ang harakhak nga ana ka payaso nga demonyo ang tunog. Nag-atras si Matthew. “Sakay rën,” hambal kang driver. “Sakay ka gid lang, marayë pa ang gusto mo nga adtunan.”

Sala ang mangin direksyon kon masakay tana. Sa may Kamuning ang Delgado Hospital, sa tagipusuon kang Quezon City, marayë sa Gastambide, nga ridto sa Maynila. Pero darwa ka adlaw nga patay rën ang ana mga ginikanan, darwa ka adlaw rën nga comatose si Mean. Gusto anay magparayë ni Matthew, kag gusto na maman-an liwat ko nano ang pinagkaiba kang ruta kang Roxas-Recto sa Roxas-Gastambide. 

Nagsakay tana kag nag-ingëd sa driver. Sanggatos ang gindawë na kadya kana. “Diretso lang.” 

“Ibulsa mo gid lang ra,” hambal kang bungal. “Wara mo bala nadëmdëman? Kilala ko ang tatay mo.” 

Dati nga manager sa gas station ang tatay ni Matthew. Sa makapira ka bes nga makadëngan na dya sa sangka Roxas-Recto, pirme sanda ginalibre kang mga driver. “Salamat gid,” hambal na, ginbulsa liwat ang kwarta.

“Nagakiunong ako,” hambal kang kërëng. “Wara kuno ti haya?”

Nag-ëlëng-ëlëng si Matthew. “Parehas sanda nga gapang-indi ni Mama.” Ginahëlat lang ni Matthew ang pag-abot kang bugto halin sa abroad. Sa rëm-an ukon sa Huwebes ang cremation.

“Mayad nga tawo ang tatay mo,” hambal kang nagaagwa ang busong, “ang nanay mo man.” 

“Salamat gid.” Ano pa abi ang pwede na nga mahambal? Ay indi man gid, mabaskëg mamalbal to bisan high school rën ako. Nagapangawat gani to sa mga gapakalimos nga bulag mong. Mabëët lang to sa mga squatter, bëkën sa kaugalingën nga bata. Ang mga squatter, ang mga dya sa urihi ang nagsagëp kananda ni Mean. Kistra lang nakahimo ti mayad ang mga sapat, siguro tëlad ginalimas rën nanda ang mga gamit sa balay. “Salamat gid.” Wara rën tana ti madugang. Patay rën ang mga ginikanan na. Tëngëd kana, kay man wara tana nagpamati sa nanay na, tëngëd man-an na nga matuod ang gahëm na kadya, pero bëkën ti insakto ang ana nga pagpati. Kay man iniyot na si Errold. Tëngëd ginpaëgët na si O’Mahoney.

Nagpanguy-ab si Matthew. 

“Turog ikaw anay. Malawig ang byahe.”

Naghangdë si Matthew. Nag-uli lang tana kay nakakadlaw ang nanay ni Mean tëngëd sa ana nga angsëd. Darwa ka adlaw rën tana nga wara ti turog. Bëkën ti insakto. Bëkën ti insakto nga pagpina. Dapat indi rën tana magturog liwat. Dapat samtang nagakabuhi – dapat asta sa punta kang wara ti pag-untat tana nga wara ti turog.

Nagpiyëng tana kag namisëkan.

Pag-untat kang dyip ang nagpukaw kana. Natapungawan tana antes pa gintay-ëg kang driver ang ana nga abaga. Ang una nga nagsëlëd sa ana nga utak amo ang nabati-an nga nga joke kauna nahanëngëd sa mga babaye nga nagapanghimuta pagkabugtaw kay wara ti iban nga makalot. Ginbëka na ang ana mga mata kag magpungko ti tadlëng. Bëkën ti Maynila ang ana palibot. Bëkën ti mabaho, bëkën ti mahigkë, bëkën ti basa, bëkën ti puro squatter. May pirangnahët nga tawo nga grasa, hëëd, pero bëkën dya ti Maynila.

“Ridya rën kita.” Nagpatiriwis kang bibig na ang driver sa bilding sa tuo.

Sumunod ang mga mata ni Matthew. Kilala na ang façade kang Delgado Hospital, ang eskultura nga babaye sa atubang na kadya, ang mga salamin kang emergency room. Ridya ginadara ang ana nga tatay kon ginahapo dya. Ridya man ang gynecologist ni Mean. Kilala na ang ospital nga dya. Pero bëkën ti Delgado Hospital ang nakabëtang nga pangaran kang bilding. Ospital lang. “Diin rën, diin rën kita?”

Nagkadlaw ang driver nga bungal. Gataratay-ëg ang busong na kadya. “Sa Gastambide. Hambal mo diretso.”

“Pero…” 

“Ay maan, bëkën ti ako ang pamangkuta. Sa sëlëd ang nanay mo, tana ang sabarën mo.”

Ang nanay na? E ang tatay na? “E ang tatay ko tana.”

“Ay maan, ano ang hambal ko haw? Sa nanay mo man ipamangkot kon diin ang tatay mo.” Gintapik tana kadya sa abaga. “Sige rën, panaog rën. Ridya man ako gihapon pag-agwa mo, may inughatëd lang ako pagkatapos mabalik man ako dayon para darhën ikaw sa asawa mo.”

Nagpanaog si Matthew, nakaipit ang mga Cosmopolitan sa kili-kili. “Bëkën ko tana ti asawa.”

“Indi pa.” Nagburhot pahalin ang dyip.

Naglantaw si Matthew sa palibot bag-o nagsëlëd sa ospital. Amo man dya ang itsura kang Kamuning nga naman-an na. Ang mga sari-sari store. Ang mga baraligyaan kang second hand. Ang mga tawo nga grasa. May diya man nga mga sarakyan, kotse, tricycle, trak. Wara lang garing ti dyip.

Nagparapit tana sa entrance. Wara ti sikyo para mag-inspeksyon kang ana nga backpack. Nagsëlëd sa ana paminsarën nga dapat ibëtang na gid lang sa bag ang mga magazine. Nagsëlëd tana.

Wara ti bantay sa reception. Pero nakakita tana kang room list. Sa 103 ang ana nga nanay, suno ridya. Wara ang ana nga tatay sa listahan.

Sa gwa kang room 103, may nakasulat sa attending physician: pangaran kang doktor ni Mean. Nangatok si Matthew, tatlo ka bes nga madasig, darwa nga mahinay. Nag-isip tana ti asta pulo sa pinsar na.

“Dali lang.” Limëg kang nanay na!

Ginbuksan na kadya dayon ang gawang.

“Ay punyeta nga bata dya ay.” Nagauba ang nanay na. “Gwa! Gwa!” 

Nakabra kag panty man ang nanay na, isara pa patay rëman dya, pero pagkagwa sa kwarto pumiyëng si Matthew kag ginkalot nga ginkalot ang ana nga mga mata. Madasig tana nga nagluha, tëngëd sa kalipay, kahadlëk, kasakit, kahërëy-anan. Turo-sip-on man tana dayon.

Pagkatapos ti pira ka minuto, gintawag tana liwat kang ana nga nanay.

Nangatok kag nag-isip liwat si Matthew, kag ginhëlat ang “Sëlëd,” bag-o tana nagsëlëd. Nagapiyëng tana gihapon.

“O, ano ang ginahimo mo sa kaugalingën mo?”

Nagapiyëng sa gihapon, nagparapit si Matthew sa limëg. Nabunggo na ang ana nga tuhod sa sangka matigdas nga bagay.

“Ay, maan, susmaryosep, magmukra ikaw gani!”

Nagmukra si Matthew. Nagdëngan ang ana nga pagkadlaw sa pagturo kang ana mga luha 

kag sip-on. Sa kama ang ana nga nanay. Nakaduster, nagapangapay. Nagapungko dya, wara nagabatang. May libro sa kaingëd nga lamesa kang kama. Dianetics.

“Wara ti Battlefield Earth?”

 “Ano?” 

Ginkapkap ni Matthew ang embossed nga pangaran ni L. John Hubbard. “Wara.”

“Mayad gid, no?” Ginbëël na kadya ang libro, ginbuksan sa tënga. Taraguan gali dya.

Ginbëël ni Matthew ang sëlëd. “Ano ang ginabuksan kadya?”

Ginbawi kang ana nga nanay ang yabi, gintago liwat, ginsara ang peke nga libro. “Ang amo dya nga kwarto. Kaisa abi nagagwa ako.”

“Kon kaisa? Darwa ka adlaw pa lang ikaw dapat ridya.”

“E ti ikaw rën ang kamaan kon paano magdalagan ang oras sa afterlife.” Nagbangirit dya.

“Pungko.”

Ginhila ni Matthew ang monobloc sa may pusod paadto sa ingëd kang kama. “Kag paano mo nasigurado nga bëkën dya ti impiyerno?”

“Ano ginahambal mo, maadto ako sa impyerno? Pagkatapos ko isakripisyo ang kabuhi ko para kanimo?”

“Ma man bala, indi n’yo man to kinahanglan ubrahën.”

“Nahambal mo lang ra kay man wara ka pa ti bata. Pabay-i lang.”

“Indi takën magkabata, Ma.”

“Wara pa bala ginhambal kanimo kang doktor nga nagabusong si Mean?”

 “Ano?” 

Nagharakhak ang ana nga nanay. “Ra, amo ra ang katëngdanan kon naga man-an ko nga bëkën dya ti impyerno. Ra ang itsura mo?” Nagkagat dya kang lower lip. “Susmaryosep, Matthew, ano gid bala kalain sa imahinasyon mo ang pag-ilis kang diaper?”

Pasaot-saot anay sanda sa nagakalain-lain nga topiko. Kumusta ang balay, kumusta ang byahe, kumusta ang ana nga bugto. Kon kaisa nagapasiplat ang ana nga nanay sa kurtina sa tënga kang kwarto. Daw ward-level ang kwarto. Ang katingalahan, pribado nga kwarto ang 103 sa Delgado Hospital.

“Kag sin-o ang nagabantay kay Annie?”

 “Nanay na.” 

“Mayaday rën sanda?”

“Technically, indi, kay komatos si Mean. Pero pamatyag ko mas mangin mayad rën ang relasyon nanda. Man-an mo ko nano ang ginhambal na kanakën? Gintawag ko ab inga ‘Tita,’ ang hambal na, abi ko barahën na ako, ang hambal na, ‘Mommy na lang, Matthew.’” 

“Amo rën ra ang nangin tawag mo?”

“Ti kay hambal mo mangin ugangan ko e, ti hëëd!”

Nagkakas kang muri si Matthew. “Ma, diin si tatay.”

Nagpawara lang ang nanay na. “Basi sa impyerno.”

Nagkadlawanay sanda. Nag-istoryahanay parte sa mga wara ti pulos nga bagay. Mga madëmdëman bëkën ti kang bata pa si Matthew, ukon high school man lang, bëkën, ang mga ginpanëmdëm nanda ang mga nagkaratabo sangka bulan antes ang insidente. Ang aksidente nga pagpatay sa ref nga naghatëd kang baha sa sala, ang pagsëlëd kang mga Jehovah’s Witness asta sa basement, ang pagpangawat kang mga squatter ti pirangnahët nga amargoso halin sa anda nga tanëman.

Nagpasiplat ang ana nga nanay sa kurtina.

“Wara mo to dapat gin-ubra, Ma.”

“Inri rën sagay sinabad, Matthew.”

“Nakita mo man nga paarabuton. Naga wara ikaw mas nangin specific sa paandam?” 

“Indi ka man abi magpati. Kag sara pa, indi ko man pwede nga pënggan ang paraabuton. Makit-an ko lang ra.”

 “Ma.” 

“Man-an mo kon ano ang dapat mo himuon sa dyip?”

Nagkurinët ang dahi ni Matthew. “Ano?”

“Dara mo bala ang cellphone mo? Ay, ang iTouch, ang iTouch.”

“Bëkën ti iTouch, Ma, iPod Touch.”

Nagpasurip dya. “Dara mo gani?”

Naghangdë si Matthew.

“Buksan mo kon sa dyip rën ikaw, ha? Buksan mo. May wi-fi ang Roxas-Gastambide.” Nagkadlaw dya. “Sa mapati ikaw sa indi.”

Ginkaptan ni Matthew ang alima kang nanay na. “Nagapati ako, Ma. Nagapati ako. Mainternet ako sa Roxas-Gastambide, pangako.” Naghëgët ang kapët na. “Pero, buhay pa ra, ha? Buhay pa antes ako maghalin. Gusto ko anay ikaw makaimaw.”

Ginhapulas na kadya ang uyahën na. “Gusto mob ala maman-an kon paano ginpatay ni O’Mahoney si Errold?”

“Indi lang.”

“Ti kon paano ko naman-an?”

Nangalot si Matthew kang likod kang ana talinga. “Sige, amo ra.”

Inadjust na kadya ang darwa ka ulunan sa likod. “Paano man? A, sige. Amo kadya. Ikaw abi, indi mo gusto paimbestigahan. Gani kami gid lang kang tatay mo ang nag-ubra. Kadya nga Biyernes, kang naghalin kamo ni Annie nga daw mga kadë-ulo.”

“Costume party ang gin-adtunan namën, Ma.”

“Hambal ko gani, kadë-ulo.” Nagsiplat dya liwat sa kurtina, may ginasirang. “Naghalin kami dayon, pagkahalin ninyo. Nag-adto kami sa ginlëbngan kay Errold. Mga Intsik sanda gali. Mabëët. Lain maglëbëng ang mga Instik. Pahalin rën kami kang umabot si O’Mahoney.” 

“Kag paano na ginpatay si Errold?”

“Abi ko indi mo gusto maman-an?”

Nag-isip ti asta sa pulo si Matthew. Indi na gid man gusto maman-an. “O sige, paano mo gid lang naman-an nga tana gid man ang nagpatay?”

“Ginlantaw na ang lungon.”

“O so, ti ano?” 

“Closed casket mong. Nagpanabad gid tana.”

“Kag…” Nagpanghimung-it si Matthew. Nagpasiplat tana sa kurtina. Daw may haron sa piyak nga bahin kang kwarto.

“Gusto na siguraduhon kon patay rën gid man.”

“Mama.” Nagtindëg si Matthew, ginhawi ang kurtina. Wara t ikon sin-o man ridto kundi sangka kama pa gid. Nagginhawa tana ti madalëm.

“Ano abi mo, tatay mo ang ridyan?”

Nagbalik si Matthew sa monobloc. “Abi ko si Mean.”

“Si Annie? Pira ka bes ko bala ginhambal kanimo nga pakasalan mo tana? Paano tana maadto ridya?”

“Maan.” Ginlibot kang mga mata ni Matthew ang kwarto. May CR ang matuod nga room 103. “Maan, naga sagay timo ka panërëk-tërëk?”

“Ginalantaw ko kon pwede ko buksan, hapon rën basi, bëkën rën ti masanag ang adlaw.” “Wara bala ti banyo ridya?”

“Ang problema kanimo, Matthew, wara ikaw ti pagtuo.”

 Naghipës gid lang si Matthew.

“O, ano, mapanaw rën ikaw?”

“Ti ginasinggitan mo man ako mong.”

“Ano man ra man, Matthew, mangin tatay rën ikaw. Paggiho abi nga daw bëkën ikaw ti bata!” Ginkid-an na kadya liwat ang ulunan sa likod. “Kag ibalik mo ra ang kurtina. Masakit pa sa mata ang kasanag.”

“Dapat daad may blinds dya ang mga bintana.” Ginbalik ni Matthew sa posisyon ang kurtina. Nagpungko tana sa may punta kang kama. “Istorya pa ikaw.”

“Tuhoy sa?”

“Maan.” Nagkakas kang tutuli si Matthew. “Ano ang bata ko, babaye ukon lalaki?” 

“Lalaki.”

“Kay sin-o mas anggid, kay Mean ukon kanakën.”

“Kay Annie, dayawën ang Ginoo.”

Kag ridto rën nag-adto ang istoryahanay nanda. Ano ang mangin pangaran kang bata nanda (Michael), ano ang mangin huyog na kadya (tamade, mauuso kuno halin sa Tsina), sa diin dya maeskwela, ano ang mangin ubra na kadya, ano ang paraabuton na kadya. Nagdëlëm, nagsanag liwat, nagdëlëm liwat, nagsanag liwat.

“Kag ridto na gid lang ipadownload ang utak na sa Internet.”

 “Upload, Ma.” 

“Anak, mapanaw ka gid lang wara pa ikaw ti gusto himuon kundi insaktuhon ako.”

“Sorry, Ma.”

“Ayos lang.” 

“Sorry sa tanan.” 

Nagngiwi dya. “Ayos lang.” Ginharëkan tana kadya sa pisngi. “Sige rën, kaina pa nagahëlat ang dyip sa gwa.”

Nagpunas kang mga mata si Matthew. “Mabalik ako.”

“Mahëlat ako kanimo.”

Nag-isip asta sa pulo si Matthew. Ginkaptan na ang alima kang ana nga nanay, kag naghalin. Mahinay ang pagsara na kang gawang. Sa may reception, nakit-an na nga may diyan rën nga bantay. Gusto na daad dya nga istoryahën, pero nabati-an na nga bumusina ang Roxas-Gastambide. 

Pagkasakay, nanguy-ab si Matthew.

Umandar ang dyip. “Turog ikaw anay, kabuhay kang inyo istoryahanay.”

“Ay, dali lang gid.” Ginsagap na ang iPod Touch sa backpack. Ginbuksan na dya. Matuod gid man, matuod nga may wi-fi sa dyip. “Nagapati ako, Ma. Nagatuo ako.”

DIYOS KO

ni U Eliserio

salin ni Arlene Moscaya

1. 

Pirmi linked kon magsend si Ama. Ako pa daan impatient sa mga amo kara nga messages. Gapanginit gid ako kon makabasa kang *some text missing*.

Photo by Pixabay on Pexels.com

Kapin pa gid tëlad nga sa lupa ako. Kabuhay mag-abot kang “Linked: 2/2” halin sa langit. Indi ko maman-an kon si Gabriel ukon si Azrael ang may bilin kang Angel’s Breath. Kaisa gid lang, kon JHVH ang nagaagwa sa akën nga inbox, ginapanas ko dayon. Gani masami indi ko mahangëpan ang mga mensahe Na. Indi ako makareply. Kon gakatabo ra, kaharadlëk nga miscall ang madangtan ko – pareho kagab-i. Pero asta miscall lang man Tana, indi Na man masarangan nga maginasto para kanakën.

Lowbatt gid lang ako tëlad ay. Piste si Ama sa cell use ko.

Kon patyën ko man, indi ako mapahimtang. Kapin pa gid kon makakita ako kang iban nga nagagamit kang mga telepono nanda. Nagaparangatël ang akën mga alima nga daw may kaugalingën nga utak, ginabëël ang cellphone ko. Kag gakapiritan ako nga basahën ang mga text ni Ama nga indi ko gusto makit-an, tëngëd sa atraso Na.

Mayad lang, sa eroplano, tanan ginadumili-an ang paggamit kang cellphone. Nakapatay kag nakatago ang akën, nakapatay kag nakatago ang sa iban. May kabangdanan ako kon indi magreply, kag wara ti panulay nga magatugro ka kaugalingën nga kabuhi sa akën mga alima.

Sakay ako kang Gulistan, sangka Boeing 747, Flight 666. Halina ko sa Maynila, paadto sa Cebu. Sa bandang tënga ako kang eroplano, sa kalinyada kang pakpak, saw ala nga kolum kang mga purungkuan. Nakapungko ako sa tënga kang darwa ka Bombay, si Saladin kag Gibreel. Nakipagkilala ako kananda, nakipag-istorya, pero wara magbuhay – mabaho abi ako. Kuwarenta ka adlaw rën ako nga wara makaparigos.

Si Gibreel, artista, nagturog kag nagadaramgo sa purungkuan sa aisle. Si Saladin nagalingling sa bintana kag nagapractice para sa ana nga advertising stint sa Cebu.

Ako? Nagabasa kang clippings nahanëngëd kay Ruben Ecleo Jr.

Para sa iban sugo tana. Kampon kang Ama, kag kang Anak, kag kang Espiritu Santo. Pero sa tëlad napreso, tëngëd sa kon ano-ano nga katuntohan. Kay man ginpatay na kuno ang ana nga asawa para sa insurance nga ana mabëël. Kay man kuno adik. Ginadalahig pa sa trahedya nga pagpangmassacre kang pamilya Bacolod sa Cebu.

Nagpanaog ako sa lupa para lang maglingaw-lingaw, para malipatan ang mga kaharadlëk nga natukiban ko sa langit. Pero gintaw-an ako kang misyon ni Ruben. Adtunan ko tana. Matugro kang assurance, kang kakësëg. Pabaskëgën mo ang imo dëghan. Magtuo!

Ikaw–ginbugayan? 

Pero sin-o rën gid man bala ang ginbugayan sa mga tini-on nga dya? Sigurado nga bëkën ti ako. Kag para sa karakëën, bëkën ti si Ruben. Sa anda nga kolum, pareho nga si Randy David kag si Mon Tulfo ang nagkomento parte sa itsura kang lider kang Philippine Benevolent Missionary Association. Man-an ko gid ang istura nga to, memorized kada linya. Sin-o man abi ang manëmdëm nga santo ang sangka tawo nga kalbo kag nagapanglisik ang mga mata?

 “A black man can steal your radio, but he can’t be your savior,” hambal gani sa pelikula nga Dogma.

Gaparapit kanakën ang stewardess, may dara nga pagkaën kag iremnën. Ribusol ang babaye, maunod – nadëmdëman ko si Maria. Gintagya kang stewardess ang mal-am nga lalaki nga nagapungko sa atubang ko: tubig, tsaa ukon kape?

“So tell me what you want, what you really, really want,” hambal kang stewardess. Naga ang mga Pilipino, Ingles nga Ingles?

Nagsabat ang mal-am nga lalaki: “Gusto ko it tinapay ag gusto ko it kape. Tanan to akon nga gusto ay sundon ninyo.”

Aaa—amo gali. Bisaya ang lalaki. Naghangdë ang stewardess, nag-intindihanay sanda. Ako indi ko maman-an kon ano ang sabat kang mal-am nga lalaki. Gani nga nahadlëkan ako sa trip ko nga dya paadto sa Cebu. Indi ako kamaan magCebuano.

Sa atubang ko rën ang stewardess. “So tell me what you want, what you really, really want,” hambal na.

Naisipan ko nga magpakadlaw. Trip lang, para man malingaw tana. Mahilig ako nga magpakadlaw, kapin pa gid kon sa istorya. Man-an ko nga kataraka ang kabuhi kang tawo. Maski paano, sa pamaagi kang istorya kang kutsero, may mapakadlaw ako. Kinahanglan kang tawo ang katuntohan para malipat sa pagpangabëdlay nga naagëman.

Sabat ko: “Nais kong mabuhay sa haba ng panahon.” 

Bag-o pa tana makacomeback, sangka siyagit halin sa may unahan kang eroplano ang nang-agaw kang antensyon kang tanan.

Tatlo ka maputi, blonde kag nakaAmerikana nga mga lalaki ang nagpaaggwa kang high-powered weapons. Nagapamirit nga makasëlëd ang sara sa pilot’s cockpit, samtang ang darwa tana nagabantay sa mga tawo, nagapamahëg, nagapaninggit para maghipës.

Hi-jack! Hi-jack! Gasinggitan ang mga pasahero. Ginpangsumbag sanda kang mga nakaAmerikana.

Hala, hi-jack! Basi mapareho dya sa 9/11 kang Amerika. Gusto ko gid ang pelikula nga to, kapin pa gid ang eksena nga nagsalpok ang darwa ka eroplano sa World Trade Center–pero bilang handuraw lang!

Kinahanglan ko nga makapanawag kang makabulig.

Nagduko ako. Nagfetus position. Hinay-hinay ko nga pinaagwa ang akën nga cellphone. Gin-on.

Anak ng Ama! One-bar gid lang gali dya. Pa’no ako kadya makapanawag?

Sala dya tanan ni Ama.

Gintirawan ko gihapon. Tut-tut-tut. Gintërëk ko ang darwa ka nakaAmerikana. Wara nanda ako ginasapak, iban ang ginapahëg nanda.

“If you are not with us, you are against us,” hambal kang sara. Aba, retorikang terorista!

Tut-tut-tut. 

Gamay gid lang. Ik! Hala, may ginhampas sanda nga lalaki! Mga tonto! Pero sige lang, maski naglupok ang ulo kang biktima – nahimo man tana nga smokescreen.

Tut-tut-tut. 

Halin sa atubangan nga bahin kang eroplano nagpanaw paadto sa tënga ang sangka nakaAmerikana. Mapabanyo siguro.

Tut-tut-tut. 

Diyan rën! Diyan rën!

The balance on your prepaid account is zero. If you would like to reload, please dial 22 – 

Nag-untat sa atubang ko ang sangka nakaAmerikana. Inagaw na ang akën nga cellphone kag ginhampas ang ana nga baril sa itsura ko. Ginhimo ko nga irimnën ang tubig sa ana nga lawas. Naglagapak tana sa salëg. Gintabunan ko ang uyahën ni Gubreel para makapag-oberdabakod dara dalagan paadto sa CR. Ginratrat ako kang sara pa nga nakaAmerikana.

2.

Tatlo ka bulan rën ako sa Manila kang maman-an ko ang parte kay Ruben. Nagbalandra kanakën ang June 20, 2002 nga headline kang Philippine Daily Inquirer: “Cult leader dances as lawmen close in”. Indi ako magpati. Si Ruben gid man ayhan to? Ang bati ko masami sanda mag-istoryahanay ni Ama. Close sanda.

Amo gani nga sa pagpanagëpnëp ko galain gid siguro ang ana nga bëët. Ang pamatyagan na siguro gin-abandona tana, gintonto. Eli! Eli! Lama Sabachthani? Man-an ko ang baratyagën nga to. Amo ra nga nagdesisyon ako nga mag-adto sa Cebu para buhiën ang basi nagapanghina nga pagtuo.

Ang kaso may problema–darwa ka bulan rën nga wara ako ti kwarta.

Pag-abot ko sa lupa matawag ako nga manggaranën. May dara ako nga traynta ka bilog nga bulawan. Pero naurot ko rën tanan to.

Wara, wara ko gintugro sa mga imol. Wara, wara ko ginwaldas sa irimnën. Kag, maski pa hanged ang panulay tëngëd sa pagluib ni Maria, wara ko gin-ubos ang akën kwarta sa babaye. 

Gingasto ko tanan sa prepaid.

Man-an ko, man-an ko, sala. Ginaamin ko, adik ako. Kinahanglan ko manuto kang self-control. Pero ano ang mahimo ko? Manamit abi e. Ang cellphone ang imbensyon nga may pinakahanggëd nga benepisyo sa mga katawhan sunod sa TV.

Naga madasig maubos ang kwarta ko? Well, darwa ka bes ako nga nakawatan kang telepono. Syempre ang baklën nga inug-ilis kinahanglan mas manami nga model rën. (GSM, halin sa magnanakaw.) Tapos, syempre, rakë ako ti katext. Rakë ti ginagood morning, rake ti ginagood night. Sandamakmak ang ginapadarhan kang ringtones kag picture messages. Kaisa gani, kaisa man lang, nagapanawag pa ‘ko. Pero kaisa lang man. Bëkën ako ti gago para mag-uyang kang credit.

Sa importante ko dya ginagamit. Sa gameshows.

Hëëd, sa gameshows. Pirmi ako nagaturutiraw nga mangin text partner sa GAME K N B? Todo man ang pag-intra ko sa I M GME kang Channel 9, pati man sa SMART K N B? kang Channel 2 kag READY, TXT, GO! Kang Channel 7.

Wara pa man ako nakadaëg, pero malay mo, sarang adlaw. Maabot gid ra. Basta maghëlat lang ikaw. Amo man ra ang ginatudlo sa Bibliya, di bala?

E garing lang, kang kinahanglan ko rën mag-adto sa Cebu, olats rën ‘ko. Naisip ko nga mag-ubra, may training man ako bilang karpintero kag mangingisda. Pero wara ti job opportunities.

Nagtërëk-tërëk ako sa palibot, kag akën napanagënëpnëpan nga bëkën lang ti ako ang wara ti paraadtunan. 

Over bala? Pero indi. Daad kon ako lang ang indi makabëël kang ubra. Pwede ako mahusgaran nga tamad kon mag-amo kara. Pero, sa urihi nga report sa diyaryo, apat nga milyon ang unemployed sa bigo nga nasyon nga dya. Kon sayuron, ang bilog nga makinarya kang paghimo kang ubra wasaag rën.

Kag kon indi pa insakto nga pagpamatuod nga bëkën lang ako nagapang-okray, dya pa gid: traynta’y dos ka milyon sa otsenta ka milyon nga Pilipino ang nagakabuhi nga below poverty line. Imagine, living on less than 38 pesos a day! Indi pa ra gani kaigo nga pambakal kang sangka Happy Meal!

Tëngëd sa kabulukan nga dya, nagsëlëd gid lang ako sa flesh trade. Indi man ti malain ang kita, lima ka gatos ang charge ko. Ako ang kaugalingën ko nga bugaw, gani wara ako ti katënga. Diyan lang sa Malate. Maappeal ako, man ay itëm. Abi kang mga customer, bahël ang pitoy. Pero man-an mo man, kon itëm ikaw ang assumption enormous ang member mo. E ang prejudiced kara ayhan! Mayad lang I don’t disappoint.

Sa sëlëd ka traynta ka gab-i nakasëpët ako ti insakto para sa akën nga tiket paadto sa Cebu, plus pocket money! I was all set, planado tanan. Nagbakal pa gani ako kang pira ka kahon nga condom. Nalantaw ko abi sa sangka episode kang “Mission X” nga rake ang putahan sa Cebu.

Pero sa ikatraynta nga gab-i ko nga pagpamaligya kang akën lawas, urihi nga gab-i ko dapat sa Manila (one for the road kuno abi), nakilal-an ko si Satan. 

Satan, sulo kang akën kabuhi, kalayo kang akën nga singit. Ang akën nga sala, ang akën nga kalag. Sa-tan: ang punta kang dila ko nagatikang darwa ka bes para tapikën ang akën mga unto. Sa. Tan. 

Tana si Sa, simple nga Sa, sa aga full erection eleven inches wara ti intoanay. Tana si Sat kon nakaslacks. Tana si Shane kon nakaskirt. Tana si Boss Lucy sa work. Tana si Natasia sa ledger ni Chavit. Pero sa akën nga mga braso tana pirmi si Satan. Amo ko tana kara nakilal-an: nagatindëg kami kang mga abyan ko nga sanday Julio kag Roberto sa kanto kang Avenida, nagaistoryahanay, chewing gum, kang may kanami nga kotse nga nagdëlëg sa atubang namën. Nagpanaog ang bintana kag nagpanaog ang bag-ang ko–kaanggid ni Richard Gere!

“Hello girl it’s been a while,” opening na, kag daw kilalhanay rën kami.

Rentahan na kuno ako–take note specific ako–for 6 (6, 6!) whole days! Madis-ayri dapat ako, indi ko man kinahanglan kang kwarta, kaso nagadali ako nga maadtunan si Ruben. Ang latest nga balita amo nga may nagtiraw nga bun-on tana gamit ang sangka toothbrush, kag nagakalangkag ako. 

Pero may darwa nga ginhambal si Richard Gere (wara ko pa naman-an kato nga Satan gali ang pangaran na) nga nagtandëg kang akën baratyagën: “Kailangan ko’y ikaw, dito sa buhay ko.” Kag: “Dadalhin kita sa ‘king palasyo.” 

Sabat ko, “Shut up, shut up. You had me at hello, you had me at hello.”

Agyan na kuno ako same time, same kanto, sa masunod nga gab-i. Naghangdë man ako. Nagburhot pahalin ang ana nga kotse.

Asta tëlad langhap ko man gihapon ang aso kang ana nga tambutso.

Nag-uli ako pagkatapos kato, ginbayaan ko sanday Julio kag Roberto. Reklamo nanda, traidor kuno ako. Bahala tinyo sa kabuhi n’yo, sa isip ko. Gab-i kang Lunes to. Lunes ko tana nakilala.

Martes kang kami liwat nagkit-anay. Nagdown tana para sa renta.

Miyerkules nagtapat tana kang ana paghigugma. Itsura ko daw busabos nagsëlëd ako sa Rapunzel, sangka chich nga baraklan kang bayo. Gintaboy ako kang mga saleslady. Amo kara sa Pilipinas, kon indi ikaw manggaranën etsa-puwera ikaw. 

Huwebes ginhigugma ko man tana. Nagbalik ako sa Rapunzel, imaw ko rën tana. Ginpang-away na ang mga saleslady. Tapos nagbakal kami kang bayo (ang pinakamahal!) – ridto man.

Biyernes buta kami kang paghigugmaanay. Gin-imaw na ako sa sangka power dinner. Kaimaw namën magkaën ang magtatay nga nagapanag-iya kang kompanya nga ihohostile take-over na. Kahërëya indi ako kamaan kon diin nga kutsara kag tinidor ang gamitën ko para sa escargot! (Sin-o man ab inga leche ang nagpauso kang utensils nga pwede man mag-alima?) Gintuduluan ako kang mga imaw namën. Pagkatapos ko magkaën kang pira ka bandehado ginyaguta sand ani Satan kag naghalin kami sa restaurant. Wara kami nagbayad kang share namën sa bill.

Sabado gin-rape ako kang abyan ni Satan, sangka kalbo nga batchoy kaanggid ni George sa Seinfeld. Nadakpan kami ni Satan. Nag-ëgët tana kay kalbo nga batchoy. Bilang parusa ang abyan nga dya rën ang kumupleto kang pagpanukot ko kay Satan.

Kag paglambot kang Dominggo, nagainuran sa bilog nga kalibutan, ginbayaan ako kang palangga ko.

Nadëmdëman ko pa ang urihi namën nga istoryahanay, sa may entrance kami kang Fontain Blue: 

“Will I ever see you again?” pamangkot ko.

 “What does your heart tell you?” sabat na. 

“Turn and walk away, that’s what I should do. My head says go and find the door, my heart says I love you.” 

Nagburhot pahalin ang kotse na. Asta tëlad masimhutan ko man gihapon ang kahamot kang ana nga tambutso. 

“Shane,” hibi ko. “Shane! Come back!” Pero wara na rën ako mabati-an.

3.

May nagatay-ëg sa akën nga ulo. Ginmukra ko ang akën mga mata. May babaye nga nagaparapit kang tasa sa akën nga bibig. Nagbahël ang mga buho kang akën nga irong. Kanaryo ang duag kang sa sëlëd kang baso, kag kakaiba ang dapëg na kadya – dapëg drugstore! Ginhimuratan ko nga magbato, pero wara ako makadis-ayri, nabatyagan ko ang paglab-ok kang likido. Nahilo ako, nagparaminhëd. Nag-iba ang paghangëp ko kang akën palibot. Indi ko rën sigurado ko nano ang mga nagsunod nga natabo. 

Nagabatang kami sa sangka four-post bed. Sa idalëm ako kang kapay. Nakapatong tana kanakën. 

Ginpamangkot ko ang babaye: “Diin rën bala ako? Kay sin-o dya nga kama?” Pira ka bes rën bala ako nga nabugtawan sa iban nga kwarto?

Nabuhinan ang akën pagkabalaka sa sabat na: “Mon ami, ne vous permettez jamais que de folies, qui vous feront grand plaisir.” 

Bisaya tana – kon sayuron sa Cebu ako! Sa idalëm kang kapay ginkapa ko ang akën nga singit. Salamat sa Ama! Ridyan ang cellphone ko! Ginpaagwa ko dya – nag-igpaw ang babaye. Nagasinggitan! 

Wara ti labët, gin-on ko ang akën nga cell kag natalupangdan ko kon ang ang natabo kanakën. Alas tres kang hapon ti Biyernes kang mapatay ako. Kasanagën ti Dominggo kang nabanhaw ako. 

Nagtindëg ako. Naman-an ko nga wara ako ti bayo. Nagtodo rën gid ang pagsiyagit kang babaye. 

Gintërëk ko tana. Gwapa. Nakapigtail ang ana medyo malabëg nga buhok. Naka-retainer. Malabëg ang baba. Itsura na daw buwaya. Nagparapit ako. Nagtararamos ang mga luha sa ana mga singkit nga mata. 

Nagparayë ako, gingamit ang kapay bilang robe. Nag-untat ang ana nga pagpanangis. Nagduko gid lang tana. Pisngo. Pisngo. 

Mamangkot daad ako kang hinali lang nagbukas ang gawang kag sangka solterito ang nagahangës magsëlëd. May dara dya nga isda kag tinapay.

Nagtërëkanay kami. 

Kasexy kana. 

“Mamay?” pamangkot kang solterito. Kang wara magsabat ang babaye nagdalagan paadto kana ang lalaki. Nabëy-an kang lalaki ang isda kag tinapay. Madasig ko nga ginpurot ang mga dya. Wara pa ti five minutes. Ginsubo ko ang tinapay. Ang isda wara. Uga gali. Ang mga Pilipino mahilig sa uga, ano abi kay wara ti iban nga makaën. Pampamag-an-bëët nanda nga hambalën nga manumit ra, pero man-an ko bëkën ti matuod. Dapëg pa lang, itsura pa lang kaharadlëkan rën ang uga. Simbolo dya kang kaimolon. Mananam suno sa mga Pilipino. Hmp. Ginabulag lang nanda ang anda kaugalingën para indi madëmdëman ang anda nga kagëtëm.

Nagkëp-anay ang darwa. Kahirisa. May ginhani ang babaye sa solterito. Nag-atubang ang 

lalaki kanakën, nagasiyagit: 

“…bababodalgharaghtarkaammcinharerolnnlkoennbronntonnerronntuonnthunntrovarrho unawnskawntoohoohoordenenthurnuk!” 

Nagpaagwa tana kang baril. Nahadlëk ako. Kinahanglan ko kang inugbalabag. Ginparakë ko ang uga–ginbuta ko ang bilog nga kwarto. Dara dalagan paagwa sa gawang. Pasalamat sanda kanakën, pira ka tuig sanda nga manginaën kang anda paborito nga putahe. 

Dalagan lang ako nga dalagan, nga daw si Forrest Gump. Naman-an ko nga sa squatters area gali ako. Nahangyësan ako sa mga nakita ko nga barong-barong, mga bata kang mal-an nga nagaubra kag nagaparigos sa karsada, estero sa tënga kang kalye, riles kang tren. May dyan gali nga skwakwa sa Cebu? 

Pira ka bes ako tiki-an lang magdëlëg para maglantaw kang pag-away kang mga mag-asawa. Pero gin-agwanta ko kay man mabatyagan ko si solterito sa akën nga likod. Nagalagas, nagahagod. 

Dalagan lang ako nga dalagan. Nag-untat lang ako kang makalambot ako sa bukana kang squatters. Nagpungko ako sa sangka bench kang sari-sari store kag nakipag-inuman sa darwa ka lalaki nga nakilala ko bilang Impen kag Igor. Mabëët sanda, wara nanda ginsapak ang kakaiba nga outfit ko. Ako lang garing ang ginpabayad nanda sa gin. Ok lang man to. Sa Jerusalem ako man ang pirmi nga taya kon may imnanay. Ginebra na!

Nagbuhay ang istoryahanay. Nahëbëg sanday Impen. Nanotaran ko nga itëm man tana pareho ko. Nanotaran ko man nga bahël ang sign board nga nakabalndra sa entrance kang bilding sa atubang kang sari-sari store: “University of the Philippines”. May UP man gali sa Cebu? Bag-o siguro? Pero naga daw ruins rën ang mga bilding? 

Naglibot ang akën nga ulo, nagginhawa ako ti madalëm para mahigop ang akën nga palibot. Nakit-an ko ang gin, nasimhutan ko ang gin, natirawan ko ang gin. Gintapik ako ni Impen sa braso. May inug-istorya kuno tana. Medyo indi ko mahangëpan kay man Cebuano ang gamit na nga hambal. Pero napangsugpon-sugpon ko man. 

Amo dya ang istorya ni Impen: sangka mal-am sa bukid ang nagbuno kang manggaran nga may lupa. Nagbuno, as in tabak ang gingamit. Pa’no, ang PML ginbëël ang ginapangumahan nga lupa kang mal-am. Ti kay amo gid lang to ang ginapanag-iyahan kang mal-am, gani nagbun-anay. Napreso ang mal-am. Ang bata kang mal-am, Diego Saling ang pangaran, ginreyp kang PML. 

Medyo may karadlawan nga elements ang istorya ni Impen, pero daad war ana ginbëtangan kang bullshit parte sa mga isyu nga panlipunan. Sa tiempo nga dya kang globalisasyon sin-o magkagusto nga maistoryahan ang nahanëngëd sa mga imol kag sa kaimolon? Panëmdëmën kang audience mo, masëbë rën gani ang kabuhi idëkdëk mo gid sa itsura namën? 

Pero wara pa gali matapos, may sequel pa! Napatay si Diego Saling, pero nakapamata pa tana anay. Nag-adto ang bata, si Yna, sa sangka imol nga pamilya, pamilya ni Impen. Ti dapat manggaranën si Yna, bata tana kang PML! Naghanggëd tana nga imol, gani matinlo ang ana nga tagipusuon maski pa gwapa tana kag sexy. Gin-api tana kang mahadera nga saragudon kang PML, pero naman-an na man nga bata tana kang PML, gani nagmanggaranën tana. Nasadyahan gid si Impen, sa urihi may mabulig kana nga makatibawas sa ana nga kaimolon. Close sand ani Yna, ‘Manong Impen’ pa ang tawag kana kadya. Ang kaso, anak ng ama, nagkaamnesia ang babaye nga matinlo ti tagipusuon! 

“…stat rosa pristina nominee, nomina nuda tenemus,” pagtapos ni Impen. 

Maragkët rën ang hapulas kang adlaw kang nakalambot kami sa ending. Rakë pa daad ti istorya nga anggid kay Yna ang inugshare ni Impen, rake gali nga pang-abuso ang napang-ubra kang mga PLM sa kaumahan. Pero kinahanglan rën nanda nga mag-ubra ni Igor. Naghimës sanda paadto sa bomba para magsag-ëb, kag ako tana nanawag kang taxi para darhën ako sa presohan kon diin si Ruben. 

Anggid kay Robert Deniro ang drayber kang nasakyan ko. Paraistorya tana. Sa umpisa bilog nga atensyon ang gintugro ko. 

“Naligo na sa iyang kaugalinong dugo?” wakal na.

Naghangdë lang ako. 

Nagpadayon tana sa pagwinakal. Kadlaw tana, kadlaw ako. Sniff-sob tana, ginhapulas ko ang ana nga abaga. Nagsinggit tana nga nagaëgët, namuyayaw ako in Aramaic. 

Engrossed nga engrossed rën daana ko sa istorya kang drayber kang magtext si Ama. As usual, linked! Amo dya ang una nga bahin: 

“Linked: ½ Gsus wag k ng 2muloy.my mali ang napuntahn mong lugar.ur not n cb *some text missing*” 

Amo dya ang ginbasa ko pa. Ang pangarwa, nga ten minutes later kang mag-abot, ginpanas ko na lang dayon. Nagapanginit gid, ginpatay ko ang cellphone ko.

Nagaëgët gid ako. Impertenenteng Ama! Kag maski kistra, maski kistra wara lang man Tana nagsorry! Tana dya ang may atraso abi mo kon ordinary lang ang tanan. Fumefeyk nga ok lang kami samtang man-an Na nga nahurt Na ‘ko. 

Nanotisyaran siguro kang drayber ang mood swing ko tëngëd naghipës tana. 

Kanugon, gusto ko pa man daad nga pamati-an ang limëg na. Parte sa lipunan kag rebolusyong Pilipino ang ana mga anekdota. Pero amo lang to, wara rën. Umiskor rëman abi ang dakila ko nga Ama.

Pira ka minuto pa kag nanaog man ako. Gintugruan ko kang bahël nga tip ang drayber, nag-enjoy man abi ako sa ana mga istorya, maski pa nga bitin. 

Medyo good mood rën daad liwat ako tëngëd rapit ko gid lang makita si Ruben. Garing nagsakit ang ulo ko tëngëd sa bagay nga nagbalandra kanakën. “Davao Penal Colony” hambal kang karatula. 

Ti pa’no nga “Davao Penal Colony” kay sa Cebu ako? Nagkabalaka ako. Basi amo dya ang ginahambal ni Ama kaina sa text. Hala, kahërëya. Itsura ko daw hangag. Luwas sa tanan indi ko gusto nga gakahëy-an ako. Kon kinahanglan mabinutig ako sa istorya para lang matago ang kamango-an nga akën inubra, 

Nag-adto ako sa may entrance, gintërëk ako ti limnan kang guard. Wara ko tana anay ginsapak. DavaopenalcolobysaCebu, davaopenalcolonysacebu, pa’no natabo ra? Nagconcentrate ako. Gin-agwanta ko nga indi magpangamuyo. 

Kag nag-abot ang epiphany bëkën ti halin sa langit kundi sa kaugalingën ko. Sa may Davao Penal Colony ako – kang Cebu! Daw sa Murphy, New York kag Annapolis lang dya: mga karsada sa Cubao. Ukon indi gani sa Panay Avenue kang Quezon City. 

Nagginhawa ako ti madalëm. Nagpasalamat sa akën kaugalingën. Tuman gid nga wara takën nagapangbaya sa kon diin-diin lang. Pirmi ko nga ginaagubayan ako. 

Ang sangka problema gid lang amo ang pagsëlëd sa presohan. Gintinguhaan ko ang sangsa pinakaobvious nga pamaagi: nagdiretso ang paadto sa gawang. Ginpënggan ako kang guard. 

“Man wird die Menge nicht eher zum Hosianna-rufen bringen, bis man auf Esel in die Stadt einreitet,” nagamërëgët na nga hambal, dëngan tiklod kanakën parayë. Kang nagtikang ako parapet liwat, nagpaaggwa tana kang baril. Naghalin ako. Kang mga pira ka metro rën ang karayëën ko kana pinakyu ko tana. Dëngan dalagan. Wara rën nanglagas ang iyot. 

Halin sa likod ka poste kang Meralco ginlantaw ko ang entrance kang Davao Penal Colony. Kinahanglan ko nga makasëlëd. Basi magbalhin ang pagtuo ni Ruben. Kinahanglan ko nga makahimo kang pamaagi, sa mas madasig nga tini-on.

Alas dose y media ako nag-umpisa nga maghëlat kang tiempo. 

Alas dos: wara man gihapon ti nagakatabo. Alas dos y media: minarkahan kang sangka pitbull ang poste kang Meralco bilang teritoryo. Pati ako gin-ihian kang sapat. 

Alas tres: three o’clock habit. 

Alas kwatro: pira ka puta ang nagparapit kanakën pero gindis-ayrihan ko sanda. 

Alas sais: halin sa sangka motel, pabalik ako sa poste kang Meralco kang makabati ako kang ugong kang kampana. Manami ang pamatyag ko. Naman-an ko nga ginagamit pa gali ang mga simbahan sa Cebu. 

Alas otso rën kang makit-an ko ang akën nga ginasagap. May van nga nagdëlëg sa entrance kang presohan. Halin sa van nga dya nagpanaog ang tatlo ka lalaki. Puro sanda tanan nakaabito. Mga pari! Ridto sanda laban-laban para istoryahun ang mga Cebuano nga preso, mapakumpisar, mamisa, magpangayo kang koleksyon. Gintaw-an nanda ako kang ideya. 

Dali-dali ako nga nagsagap kang simbahan. Pagkasëlëd ko sa sara namangkot ako dayon sa sangka buktot nga sakristan. Gindara na ako sa pari. Ginsumbag ko ang pari, sangka singkit kag chubby nga mal-am, kag ginkawat ko ang costume na. Ok lang man ra kay man-an ko nga sinner tana. 

Alas nuebe: may kaimaw nga bangirit, harëk sa alima kag good evening, pinasëlëd ako kang guard nga kaina lang gusto ako barilën kang pasëlëd ako sa Davao Penal Colony. Iba gid tana ang pagtratar kanimo kang tawo kon nakaabito ikaw. Samtang kon kapay ang suksok mo, maski sampudyot nga pagtaha indi ka gid mataw-an. Paano pa ayhan kon wara ka rën gid ti masuksok. 

Pero indi ko anay pagsapakën ang mga kalain kang bëët ko sa kalibutan. Dumiretso ako kag gin-umpisahan nga sagapën si Ruben. Ginalugad ko ang preso, dya nga lugar kang disiplina kag parusa. 

Makaluluoy ang mga preso sa Davao Penal Colony. Malala pa sa nangin presohan ko sa Jerusalem. Sangka gatos ang nagadëkdëkanay sa sëlëd kang presohan nga mayad lang sa kinse ka tawo. Nanotisyaran ko man nga halos tanan kananda may sakit: tb, pigsa, sore eyes, herpes, rheumatic heart disease, rectal cirrhosis. Wara ti nagaparigos kananda, kag indi makalambot sa tënga ang makapamus-on ti mahilway. Kag maskin pa nga ginatinguhaan nanda nga itago kanakën, nakit-an ko gihapon ang mga preso nga minor de edad, ginamasahe ang mga mal-am. Hay, makaluluoy nga mga kabataan nga pag-asa kang bayan – mga babaye pa man abi. 

Nag-untat ako anay sa pagsagap kay Ruben. Ginbuligan ko anay ang mga nagakinahanglan. Pira ka mga mayt ketong ang ginpaayad ko. Ginbuhi ko ang bag-o lang napatay nga gintubo tëngëd sa rumble. Nagparakë man ako kang hopia nga indi mabakal kay may amag dyan sa kilid. Pero indi ko masarangan nga sagëpën tanan. Ano abi mahimo kang nagasaranhën lang, maski pa Anak tana kang Ama? Ang kinahanglan ko mga kaimaw. 

Gin-on ko ang akën nga cell para itext sanday Pedro. Pero wara pa ako makasend sandamukal rën ang text ni Ama nga nag-abot sa inbox. Buta dayon, ti 6210 ang cell ko! Gintago ko gid lang ang akën nga telepono. Kairinit gid tana si Ama. 

Ginsagap ko na lang liwat si Ruben.

Sa pinakataas nga floor, sa pinakapunta nga selda, sa pinakamabaho kag madëlëm nga lugar ko tana nakit-an. Gasaranhën, nagapungko. May ginakaptan nga baril sa Nawala nga alima, kag sa tuo – cellphone. Nagparangatël ang mga tudlo ko. 

Nagsëlëd tana sa ana nga selda. Nagtindëg tana. Nagapanglisik ang mga mata, nagahining ang ulo nga wara ti buhok. Ruben, bungad ko. Ruben, pira ka bes ko rën dya nga pinraktis: 

Indi ikaw matingala sa costume ko. Man-an ko nga indi ti paratihën ang mga pari. Ruben ako dya, si Jesus. Ridya ako para hambalën kanimo nga indi ko ikaw pagkalipatan. Indi ko ikaw pagpabayaan. Malab-ot gid ra, ang kahimayaan. Basta maghëlat lang ikaw. Man-an ko nga ang panërëk kanimo kang karak-an sa imo nga PBMA sangka kulto. Kay man weird kuno ang mga tawo nga nagapati sa liwat nga pagbalik ko sa lupa mangin anda ang manggad kang Dinagat Island. Kulto rën ra bala? Kulto rën ra bala basta may mga Latin inscriptions ang mga gamit? Kulto rën ra bala basta nagapati sa mga milagro? Kulto rën ra bala basta lain ang pagtuo? Ti ang members gani kang Simbahan ni Jesus, nagapati nga malëpad ang anda mga iglesia sa second coming – may nagatawag bala kananda nga “cultists”? Ang mga Katoliko nagapati sa transubstantiation – may nagatawag bala kananda nga “cultists”? Ang mga Kristiyano nagapati nga birhen si Maria kang magbata – may nagatawag bala kananda nga “cultists”? Wara kay man gamhanan sanda. Ang kalibutan nga dya Ruben para sa mga gamhanan. Pero ridya ako Ruben. Ako ay nagbalik at muli kang nasilayan. And now, let the weak say “I am strong”, let the poor say “I am rich”. Let there be light. Let there be peace on earth. Let us go then you and I – 

Nasiplatan ko nga nakakëdëg ang wala nga alima na. Nagaëgtëm tana nga nagatërëk kanakën. Nagkëdëg man ang tuo nga alim ana. 

“Bakit ngayon ka lang, dumating sa buhay ko?” kanta kang cellphone na. Nagsabat tana dayon. Himala, ginaistorya tana, bëkën lang ti miscall. 

“I’ll give you medicine, when your tummy aches. Build you a fire when the furnace breaks. All I want to do, is grow old with you,” kanta kang cellphone ko. Kadali ko dya nga ginpaagwa.

Ang LCD

AMA

calling…

Gintërëk ko dya. Wara ti untat ang telepono sa pagring. Amo dya ang mas hanged nga milagro, indi lang nagapamisscall si Ama. Sara dya ka pinasahi nga hitabo. Sabtën ko bala ukon indi? Pira ka ring pa. 

Tapos rën ang pag-istorya ni Ruben, wala nga alim ana gid lang ang nagakëdëg. Garing sige pa gihapon ang pagpanawag kanakën ni Ama. Sabtën ko bala?

Naga man abi indi? Basi handa rën tana nga magsorry. Garing pa’no kon sermon lang man ang itugro Na? 

Enk! Maan, lowbatt rën. 

Ginsabat ko ang phone. 

Dagundong ni Ama: “GSUS TC!D YAN C ROBEN.DAT S MANER—” Oh tae. Urihi rën. Nagwasaag ang bagul ko kag ginkaën ang akën nga utak.

4.

Buhay ko rën nga ginasuspetsahan nga gapangluib ako ni Maria. Sa umpisa ok lang man kanakën nga nagluib tana. Man-an ko nga puta tana kauna sa lupa, kag bëkën rën ti liwan kanakën ang hambalanën nga “Old habits die hard.” 

Bisan ako ang nangin masami ginahimo nga karadlawan kon may imnanay. Blind item sa mga tabloid. Pati Mama ko malain rën ang pagtërëk kanakën. Nangin masami ang pagpang-igo na parte sa pagkalalaki. Gin-agwanta ko to, kay man palangga ko si Maria. Kag sara pa tëman ka phallocentric man kang dalumat kang pagkalalaki ang ginadëën kanakën ni Mama. Nag-agi ang sinemana. 

Ok rën daad. Proud ako sa akën nga pagkamartir nga bana. Garing sangka adlaw sinermonan ako ni Mama ti kinilometro ang kalabëgën. Kakas ang tutuli, nag-uli ako para sumbagën si Maria, para indi rën tana magpatira sa iban. 

Tëman kagamo kang balay pag-abot ko. Mas nagdugang ang akën pang-init. Sa kwarto, gin-abtan ko si Maria nga nagakaturog ti mahamëëk. Ginaparamalhas kag madalëm ang pagginhawa. Wara tana ti bra kag gisi ang panty na. May dugo sa bedsheet. Nag-ëgët ako sa kaugalingën ko, kadamël kang itsura ko. Puro ako suspetsa nga dya si Maria bilog nga adlaw nagakakapoy sa sëlëd balay. 

Nag-agwa ako liwat. Ginsagap ko ang akën Ama, para makaistoryahanay lang. Nag-adto ako sa White Castle kon diin Tana nagatinir. 

Hambal kanakën kang butler-angel, busy kuno si Ama. Wara tana ti tiempo para sa visitors. Pwede ra bala, ang pagpangusisa ko, Diyos nga wara ti tiempo para sa Anak kang Tawo? Ama nga wara ti tiempo para sa Anak? Ano ang kabangdanan nga wara nagasabat ang hari kang langit? 

“H’wag mo sanang akalaing natutulog pa ang Diyos,” hambal kanakën kang butler-angel. Ginkutusan ko tana. Nagpadayon ako sa kwarto ni Ama. 

Naabtan ko Tana nga nakafetus position sa kama. Ginakëp-an na ang sangka ulunan, nagawakal (“Ah, ah, ah”), nagadrool, wara man lang ti t-shirt ukon pajama. Gintay-ëg ko ang ana abaga. 

“Hoy, bugtaw! Tion rën para magbangon ikaw,” hambal ko, dara hila kang këpë Na sa ulunan. 

Kag nagbalandra kanakën ang bra kag sangka panid nga panti ni Maria. Suksok kang akën nga Ama. 

Nagahiribiën, nagahangës ako paagwa sa White Castle. Gintamyaw ako kang bagyo. Kaagahën rën kang makabalik ako sa balay. Tëman ka basa, indi ako makasëlëd. Nadura ko ang akën nga yabi. Nangatok ako. Ginbuksan ako ni Maria. 

Pula ang ana mga mata. Ginhakës na ako. Nanangisën tana sa akën abaga. Ginpanghimuslan kuno tana ni Ama. Wara ko rën tana ginpabay-an nga magpadayon pa. Gintiklod ko tana pasëlëd sa balay, dara sara kang gawang. Ginpatay ko tana. Gintext ko si Pedro. Nagpabulig ako nga itablëg ang bangkay. Una gintirawan namën dya nga idasëk sa plastic nga itëm (ang pambasura). Kang indi magkastrang, gintënga namën ang lawas. May dara nga tigsara nga plastic, nagsakay kami ni Pedro sa ana nga Cherooke kag nag-adto sa binit suba. 

Perfect crime daad, todo cover-up, ang alibi ko kainuman ko si Pedro, ang pagaw-ën nagtakas si Maria kaimaw ang sangka lover na. 

Ang kaso may nakakita kanamën ni Pedro – bugto ni Maria. Kinahanglan ko gid lang nga ipapatay ang bilog nga pamilya ni Magdalena. Ginhambalan ako ni Mama nga magbakasyon anay sa lupa.

BAYANI

ni U Eliserio

salin ni Arlene Moscaya

Man-an man natën tanan nga kon nasipaan mo sa uyahën ang imo nga nanay, indi mangin manami ang imo nga aga.

Photo by Pixabay on Pexels.com

Indi man tuyo nga sipaën ni Anselmo “Mo” Katonyan ang ana nga nanay. Ang gusto na nga sipaën amo ang mga maton sa kanto. Bata pa lang tana, pirme gid lang tana ginapagtripan kang mga dya. Kag tëlad nga 16 ren tana, ginasige pa gihapon ka mga dya ang pagsugo, pagpang-agaw kang binakal na nga pandesal, kag paghila panaog kang ana nga shorts. Amo ra nga ginhimuratan na magtuon kang kray maga. Ang nangin resulta, nagbanëg ang mata kang ana nga nanay. 

Maid-id man ang ana nga plano. Alas singko pa lang sa aga, nagabangon rën tana, pagkatapos magpinulaw sa pagbasa sa Wikipedia nahanëngëd sa sinauna nga pamaagi sa pagdepensa kang lawas kang mga Israeli. Ginsigurado na nga matunog ang huragëk kang ana matamad nga tatay-tatayan. Ginsigurado na man nga sarado ang gate kang anda nga compound. Ginsigurado na nga wara ti makakita sa ana nga pag-ehersisyo.

Ang wara na masigurado ang pagpadayon nga pagturog ni Mrs. Bene. Pasirko-sirko si Mo sa ana nga kwarto, singgit nga singgit nga daw kung fu ang ana nga ginapraktis. Nabati-an gali tana kang ana nanay, kag nag-adto dya kana para mapaandaman tana nga hinali masumbagan naman tana liwat kang ana nga tatay-tatayan kon naistorbo na ang pagturog kang tabatsoy nga pulis nga dya.

Sa kray maga, todo-todo dapat and atake sa pinakamahina nga parte kang lawas ka kontra sa pinakamadasig nga pamaagi. Sa utak ni Mo, makit-an na ang mata kang sara sa mga maisëg nga “naghëram” kang ana cellphone kabaylo sa sangka tagay nga gin. Ginsipa na dya. Sa kamatuoran, nagbukas ang gawang kang ana kwarto kag nasipaan na sa uyahën ang ana nga nanay.

Indi nangin manami ang aga ni Mo. Kang nag-abot ang kagab-ihën, indi na lang mabati-an kay may suksok tana nga earphones pero nasakit remën kang ana nga tatay-tatayan ang ana nga nanay. Nagaralaghëb ang uyahën na kadya, kag ang bilog nga lawas. Pilosopiya kang tatay-tatayan ni Mo ang “ako lang ang may kinamatarëng nga sakiten ang asawa ko.” Kon naman-an na lang gani kadya nga nasipaan ni Mo si Mrs. Bene, mas malala pa gid ang madangtan na nga pagpanakit. Pero indi na man gihapon maman-an, kay puro lang man laghëb ang uyahën kang nanay ni Mo, indi halata ang black eye halin sa bata, imbes nga asawa, ang ginhalinan.

“Hëbeg tana abi,” hambal ni Mrs. Bene samtang nagapreparar kang pamahaw. Bacon kag pandesal nga ginbakal kang sarang gab-i kag ginbëtang sa oven toaster para matusta. 

“Kag mabëdlay mangin pulis.” Man-an ni Mo ang mantra kang ana nga nanay. Wara rën tana nagaasa nga mabugtawan pa dya sa kamatuoran.

Bëkën man abi ti mayad nga asawa ang nagtaliwan nga tatay ni Mo. Kang mga anëm, ukon pito ka tuig pa lang tana, man-an na, nadëmdëman na, masami nga masumbagan ang nanay na kadya. Maski pa ang nanay na man ang nagahimakas nga daw kabayo para makapundar kang anda pangabuhian. Napatay sa sangka buy bust operation si Mr. Katonyan. Ang pulis nga naggëba kang operasyon na kadya kang shabu amo si Sarhento Bene.

Pulo ka tuig si Mo kang mamana liwat ang ana nga nanay. Sa una mayad man ang pagpuyo nanda kaimaw kang pulis. Gamit ang loans sa GSIS, adlaw-adlaw nga pagbasa kang classified ads para sa anunsyo tuhoy sa mga naremate nga balay, kag patay-hëya nga extortion, nahimo nga mabakal ni Sarhento kag Mrs. Bene ang apat ka balay sa compound kon sa diin sanda nagaistar–kag nagapaupa.

Trese anyos rën si Mo kang nag-umpisa ang pagpanakit kana kang ana nga tatay-tatayan sa ana nga nanay. Nagpauli lang dya sangka gab-i, hëbëg. Kang ginasagëp ni Mo si Mrs. Bene, pati tana nadamay.

Sangka tuig bag-o nangin normal ang anda pangabuhi. Nangin normal ang pagpanakit kananda ni Sarhento Bene.

Nagtukturuok ang mga manok kang anda kaingëd. Nagapamulang dya, masami nga kaimaw sa irimnan kang ana nga tatay-tatayan. Mahamot ang bacon pero indi gusto ni Mo magpamahaw. “Marigos rën ako, Ma. Basi mag-abtanay pa kami sa banyo.”

Bëgë nga tiempo lang ang nagligad kag nakailis rën tana. Swerte tana gihapon, de uniporme sa anda nga kolehiyo. Indi na maman-an kon paano magpili kang mga bayo sa pang-adlaw-adlaw ang mga kaeskwela na kauna sa hayskul kag sa unibersidad nga kaswal ang panaptën sa pagsëlëd sa eskwelahan. Ginkandaduhan na ang ana nga kwarto, mabëdlay rën kay basi mapagtripan tana nga imbestigahan kang buwaya samtang wara tana sa anda balay.

Wara ang ana nga nanay sa sala, wara man sa kusina. Nagparapit tana sa banyo kang nabati-an ang limëg na kadya, pati kang ana nga tatay-tatayan. Gintext na gid lang dya nga nagpanaw rën tana para mag-eskwela. 

Wara ang mga maton sa kanto. Basi turog pa.

Marayë ang sarakyan kang dyip paadto sa Maynila. Pagkatapos, trapik. Gani maski alas otso ang una nga klase ni Mo, maaga pa tana sa pag-umpisa kang ana nga adlaw.

Sa arko nga nagaserbe bilang border kang anda nga barangay kag kang Barangay Paligsahan, nakit-an liwat ni Mo ang pobre. Bugtaw dya, ginalantaw ang mga lalaki nga nagapanilhig kang ugsaran kag ang babaye nga nagadali-dali magpaopisina. Malabëg ang lagtëm nga buhok kang pobre, pati man ang bigote kag barbas na kadya. Wara dya ti suot nga bayo sa babaw nga parte kang ana lawas, umuran man ukon bumagyo. Malinëng lang dya, wara gani nagapanglimos. Indi gani sigurado si Mo kon dapat bala dya tawagën nga pobre. Tana lang man gani ang nagatugro kang kwarta kana. Piso kada makit-an na ang lalaki. Wara ti kabili-bili nga piso, indi man lang ra gani makabakal kang mani. Naanaran na rën abi. Mas attachment sa ritwal kaysa sa pagbulig sa isigkatawo ang ana nga motibasyon.

Pareho kasan-o, wara man tana ginsapak kang pobre bisan pa ginparapitan na dya. Nagkatinkatin tana kag ginpatong ang piso marapit sa kahig na kadya. Pagkatapos, dapat nagadinali tana nga maghalin. 

May lain nga natabo sa adlaw nga to. Siguro kay nasipaan ni Mo ang ana nga nanay, kag gusto tana patingalahën kang sansinukob, patiraw sa kamalasan nga nagahëlat kana. 

“Mayad nga aga,” hambal kang pobre.

Naërëngan si Mo, tiki-an lang madagpa, daw kotse nga gulpi nagpreno. Mayad lang kay nagakray maga training tana, kon wara naharëkan na gid ang aspalto. Gintërëk na ang pobre. Wara man dya nagatërëk kana. Indi na masiguro kon kana gid man naghalin ang pagtamyaw. “Mayad nga aga,” hambal na. Kag nagpadayon tana sa pag-adto sa sarakayan kang dyip.

Nagtarithi. Nag-uran. Nagbagyo. Nakasakay rën kang dyip si Mo. Basa tana, basa man ang tanan nga ingëd na. Pag-abot sa eskwelahan, naman-an na nga ginsuspend ang klase. Nag-untat ang uran pero nagtinir ang baha. Gab-i rën kang makauli tana. Sa may arko, nakit-an na ang mga isganan nga tambay nga gusto na pangsumbagën. Ginapagtripan nanda ang pobre. Ginakaptan ka darwa ang mga braso kang mal-am. Ang lider kang mga maton. Doro ang ana pangaran, may ginakaptan nga gunting, nagahana nga guntingan ang lalaki nga malabëg ang bigote. May pirangnahët nga residente sa palibot, nagalikaw sa pagtërëk.

Basa man gihapon ang mga medyas, nagparapit kananda si Mo. Si Doro ang una na nga ginsipa. Una, kay amo dya ang may kapët nga gunting, kag dapat pierdehën ang pinakamabaskëg nga kontra. Pangarwa, halin sa ana nga pwesto, amo dya ang nagatalikod kana.

Wara ti suot nga t-shirt si Doro. Man-an ni Mo ang itsura na kadya: halos wara ti mata kag irong, puro lang baba, bahël nga nagabëka, buta kang nagadurugo nga lasi kag nagaparanggit-ëm nga unto. Nagatalikod dya kana, pero man-an ni Mo ang itsura kang kontra, kay halin pa kang bata tana, masami nga ana nga braso ang ginakaptan kang mga alipores ni Doro, kag nagakinadlaw dya sa uyahën na. Matunog dya kon magkadlaw.

Makit-an ni Mo ang gulugod na kadya, daw tudlo lang kang bata ang pinakapunta. Tëman ka kësëg nga ginsipa ni Mo ang pigtot kang kontra.

Wara man lang nabandëg ang kalagan. Gin-atubang si Mo ni Doro, ginbuno sa gusok gamit ang gunting. Ang nagsëlëd sa paminsar na amo ang ana nga nanay, lasog-lasog ang duster, kag ang sophomore nga myembro kang org sa anda eskwelahan nga ginatuyo na sëdlan, ang malabëg nga batiis na kadya. Ginpangsipa si Mo kang mga maton.

Batyagan na ang dugo sa ana nga busong kag sa ana nga bibig, kag sa ana mga braso, dahi kag kilikili, ginhimuratan ni Mo nga magtindëg. Ginpirit na nga magmukra. Pirot nga daw haros bulag, ginhakwat tana kang darwa ka alipores. Nagtambad kana ang mga gabok nga unto ni Doro.

“Amo dya ang parte nga may harambalën ako nga malabëg tapos mabaskëg ka gulpi kag pierdihën mo kami.” Gingunting na kadya ang pantalon ni Mo. “Patalikuda ra,” hambal kang lider kang mga maton. 

May nabati-an nga pito si Mo. May naaninag tana nga mga nakakanaryo. Mga tanod? Mga pulis? Mga tagasuporta ni Noynoy? Naga man abi buligan tana kang mga dya.

“Sa rëm-an gid lang.” Nagpanaw parayë ang tatlo.

Nagauba, haplak sa aspalto, ginparapitan si Mo kang pobre. “Pasensya rën ikaw, kinahanglan ko nga himuon to kanimo. Kinahanglan mo abi nga makapasar sa pagtiraw e. Kag pasensya lang gid, nakapasar ikaw, pero kinahanglan gihapon nga mga tanod ang magluwas kanimo. Indi man takën pwede nga magpangpugot ka tatlo ka ulo. “Pero dya,” ginkapkap na ang busong ni Mo, “para lang maman-an mo nga seryoso ako.” 

Kang nagligad nga tuig, gindara si Mo kang sangka kaeskwela na sa sangka hardware store sa sangka mall sa EDSA. Ridto, may libre nga pagpungko sa massage chair. Kinse minutos nga ginsumbag kang makina ang likod ni Mo. Daw gingaw-an tana pagkatapos. Nagblanko ang ana paminsar kag daw naglutaw tana. Abi na indi na rën liwat mabatyagan ang amo kato nga klase ka kanamit, kapin pa ginhambalan sanda kang manager kang hardware store nga kistra lang pwede mapungkuan ang massage chair.

Pero kang gab-i kang adlaw kon san-o nasipaan ni Mo ang ana nanay sa mata, nabatyagan na liwat ang pag-aguwa kang nagapablangko kang ana paminsar kag nagapalutaw kang ana lawas. Amo kara ang epekto pagkatapos kang pobre sa ana nga busong.

Ginpatindëg tana kang mga tanod. Darwa ka mga babaye dya, medyo matambëk, medyo mal-am rën, nakakanaryo. “Ayos lang ikaw, toto?”

“May bun–” Ginhiram ni Mo ang ana nga busong. “Mayad lang man.” Kag bag-o pa makapangusisa ang darwa ka tanod, nagpanaw rën tana pauli.

Sa balay, wara tana ti pagkaën nga nadangtan. Nabati-an nga nga nagaromansahanay ang ana nanay kag tatay-tatayan na sa banyo. Nagdiretso tana sa kwarto. Nag-uba tana, nagsuksok kang t-shirt, nagbatang. Rëm-an, patyën tana nanday Doro. Pero bag-o pa mag-abot ang rëm-an, mapahuway tana anay.

Ginpukaw tana kang kasanag. Indi tana makakita. Ginbulag kadya ang ana mga mata. Ginkapkap na ang ana nga cellphone. Wara dya sa idalëm kang ana nga ulunan. Ginkapkap na ang ana nga backpack. Wara man dya sa idalëm kang ana nga kama.

“Ay yudipu–“

Nadura ang kasanag. Nagtambad sa atubang na ang pobre. Nagakatinkatin dya sa dalëm kang ana nga kama. Nagasuksok dya kang kapa, puti kag malabëg ang buhok, bigote kag barungos. 

“Yudiputa.” Nag-irihi si Mo.

“Kumusta rën ikaw?” Gindaw-an tana kadya kang bayo. Kapa man.

Ginputos ni Mo ang ana nga lawas. Mahëmëk ang tela, daw velvet, nagaagaw-agaw ang 

itëm kag lila. “Tuyo man gihapon, medyo basa.” Indi maman-an ni Mo kon naga wara tana nagasinggitan. 

“Rakë gid nga salamat liwat, sa gin-ubra mo kaina.”

“Tënga lang man nga para kanimo ang gin-ubra ko.”

“Ano man ra ang imo nga motibasyon, lampas sa tënga ang nahimo mo nga pagbulig.” 

Naghipës ang lalaki. Nagbangon si Mo, nagtërëk sa gwa. Nagarapta ang mga bituon, daw mga tawo sa mall. May mabati-an tana nga gahëd kang mga nagavideoke. “Salamat man gali.” Nagpatiriwis ka bibig si Mo sa direksyon kang ana nga busong.

“Handa rën ikaw?”

“Sa?” 

“Kon ano man ang tinutuyo kang imo tagipusuon.”

“Darhën mo ako sa orgmate ko nga manami ti batiis?”

“Indi bala aplikante ka pa lang?”

“Kag paano mo tana naman-an ra?”

“Taga dalëm-lupa takën, bëkën taken ti hangag.”

Ginkagat ni Mo ang ana bibig. Laban-laban, patay rën tana, kag sa langit rën. Pwede man nga sa impyerno, pero wara nagataliwan ang sangka pareho na sa nanarisari nga trahedya sa kabuhi nga wara makatuon mangin optimistic. “Patay rën ayhan ako?”

“Mahambal mo bala nga kabuhi dya?” Nagtërëk ang lalaki sa palibot. Nagdëlëg dya sa poster kang Harry Potter and the Prisoner of Azkaban, nagadëkët sa pader kang kwarto ni Mo. Ginalawaan rën dya.

“May…aradtunan kita?”

“Sa palasyo ko.” Ginhusay kang mal-am ang barungos na nga maputi.

“Sa…” 

Nagpaagwa kang sugkay ang mal-am halin sa ana kapa. “Sa idalëm kang lupa.”

Naghangdë si Mo. “Dali lang gid ha? Taw-i ako ti lima ka minuto,” Ginkid-an na ang pagkasuksok na kang kapa, ginpaginhawa ang ana mga hita.

Nag-adto tana sa kwarto kang ana nga nanay. Bukas ang mga bintana, nagasëlëd ang kasanag kang mga bituon. Nakit-an na dya sa banig sa salëg, nagasikuko nga daw fetus. Sa folding bed man tana ang tatay-tatayan ni Mo. Anëm ka tuig rën ang nagligad, pero wara na gihapon ginagamit ang daan nga kama kang mga ginikanan ni Mo luwas lang sa anda pagpakighilawas. Ang kairinit, indi na man dya gusto nga itablëg ang four poster bed ukon, mas mayad pa, ipamana kana.

Naghuragëk si Sarhento. Ginpitik ni Mo ang busong kang tabatsoy. Nagmukra dya, pero wara nagbugtaw. Ginpitik ni Mo ang irong na kadya. Nagliso lang ang baboy sa folding bed. Ginsagap ni Mo ang pantalon kang tatay-tatayan. Ginbëël na ang baril kadya. Treinta y otso. Ginlantaw na, wara dya ti bala. 

Ginhila na ang kapay kang tatay-tatayan. Ginkusi na ang singit kadya. Nagmukra ang buwaya, bugtaw rën dya tëlad. Gintuon ni Mo sa sintido na kadya ang baril. “Pamati ikaw, linti.” Gindilaan na ang ana bibig. “Indi ko kamaan kon patay rën ako, pero kon patay rën ako mas mangin masëbë kon indi ko pa dya masarangan nga ubrahën. Wara ako kamaan kon ano ang problema mo, kag wara man ako ti labët kon naga nagainamo ikaw kara. Wara ako kamaan kon naga ginasakit mo ang nanay ko, kag wara man ako ti labët. Wara rën gani ako ti labët kon naga ginasakit mo ako e. Wara rën ako ti labët. Handa rën ako nga magpatay kang tawo kaina, man-an mo ra? Amo ra gani siguro nga napatay ako e. Nakita rën kang Diyos nga wara rën ako ti konsensya. Pero bëkën rën ti importante ra, kon patay ako ukon buhi ukon nabuang rën ako ukon buhay rën ako nga nabuang kag mayad gali ikaw nga tawo, kag patyën ta ikaw tëlad kag amo ra ang bahël nga sala. Wara rën ako kamaan kon ano ang dason nga matabo. Gusto ko lang hambalën nga sapat ikaw. Bëkën ti tëngëd kay ginasakit mo ako, bëkën ti tëngëd kay ginasakit mo kami. Sapat ikaw, ginpasarig mo ako. Indi ka dapat nagapasarig kang bata.” Ginkalabit ni Mo ang gatilyo. Syempre, nagtinir nga bilog gihapon ang bagul kang ana nga tatay-tatayan. Nagdalagan tana pabalik sa ana nga kwarto.

“Malëpad kita? Mabukas ikaw kang buho sa realidad?” Hëgët ang kapët na sa kapa kang pobre.

“Malëpad? Daw diwata panërëk mo kanakën haw?”

“Ano gid man ikaw haw, bastos timo?”

“Ako? Ako ang Hari kang mga taga dalëm-lupa.”

Nagsëlëd si Sarhento Bene sa kwarto ni Mo. Nagaëyëg-ëyëg ang busong na kadya. Nagaidlak ang mga unto, nagabarangisi nga daw ayam. Gintaya na ang ana baril sa ulo ni Mo.

Naglupok ang salëg, nagwasaag ang mga pirangnahët nga kahoy. Nagbëka ang lupa, kag ginlamon sanda kang kalibutan.

Sa palasyo rën nabugtawan si Mo. Himo sa bato ang ana nga kama, pero kumportable batangan dya. Matambëk kag malëm-ëk ang mga ulunan. Maramig sa kwarto, kag madëlëm. Sangka kandila lang ang ginahalinan kang kasanag. Nagbangon tana kag ginparapitan na dya: ipotipot gali nga nakurong sa garapon. Nadëmdëman na ang nagligad nga gab-i. Sa mga aragyan kag garaw-an kang kastilyo, kalabanan ipotipot sa garapon ang ginahalinan kang sulo.

Ginsagap ni Mo ang ana mga panaptën. Gëtëk ang suot na nga pajama, ginsukbit lang dya abi “halin sa Ibabaw” kang sangka tinawo kang Hari. Wara ang ana nga t-shirt kag boxers, pero ridto ang kapa. Nagailis tana kang mabati-an na nga may gahibi sa ingëd nga kwarto.

Kon bëkën lang ti kapoy si Mo sa anda pagpanakayën halin sa “Ibabaw” paadto sa kaharian kang Hari, wara tana makaturog tëngëd sa kagahëd kang ingëd nga kwarto. Hinablës daw dya kang Hari, duke ukon prinsipe, indi sigurado si Mo kon diin sa darwa. Basta ang man-an na, manggaranën ang tatay na kadya, kag rapit gid lang magtaliwan.

Hambal kang Hari bag-o na ginbilin si Mo para magturog, gindara kuno dya sa kaharian para sa sangka misyon. Tana ang mangin kampeon kang Hari sa sangka sautanay. Kon naga tana pa nga tawo ang mangin kampeon, kon naga kinahanglan nga kampeon sa sautanay, wara rën ti interes si Mo nga sabtën ang mga amo kadya nga pamangkutanën. Himuon na ang ginahingyo kang Hari para mabëël ang premyo nga ginpangako na kadya.

Nag-agwa tana kag nangatok sa ingëd nga kwarto. Una, basi kinahanglan kang duke nga prinsipe ang ana nga bulig. Pangarwa, indi na maagwantahan ang kagahëd na kadya. Kag pangatlo, daw indi masarigan ang Hari. Mayad gid lang ra nga may iban tana nga abyan, kag bëkën man siguro ti malain nga tawo ang prinsipe nga duke.

Nagbukas ang gawang, kag sinumbag kang kamatuoran si Mo. Indi gid man posible nga mangin malain nga tawo ang sa sëlëd kang kaingëd ka ana kwarto. Paano, bëkën dya ti tawo. Pugita ang hinablës kang Hari. Kasingtaas na dya, kasinghanggëd kang ana nga ulo ang mga mata nga nagaparamarëk. Nagasuksok dya ka pula nga kapa, kag may korona sa nagahining nga ulo. “Ang Estranghero,” gindab-ot kang sangka kamoy na kadya ang alima ni Mo. “Sëlëd, sëlëd.” Nagpisngo dya, pero dayon man nga nag-untat sa paghibi. 

“Mo lang, mahal nga duke.” Maham-ëg ang salëg kang kwarto.

“Prinsipe lang, Mo, Prinsipe lang.” Gintudo na kadya ang sangka basa nga purungkuan. “Pungko, pungko. Kanugon kag tëlad ka lang nag-adto. Kaina bisita ko rëgya si G. Bingle. Manggaranën nga tinuga, maskin bëkën ti maharlika. Darhën na karon ang mga bata na sa sautanay.” Nagbëtëng dya kang sangka purungkuan para magpungko sa atubangan ni Mo. “Manami-an ikaw kara kananda. Magkaitsura sanda kang akën halangdën nga Tito.”

Naghangdë si Mo. Indi na matërëk ang Prinsipe, kag nasiplatan kang ana mga mata ang mga sandata nga nakasab-it sa pader.

Nagbalikid ang Prinsipe. “A, makit-an ko nga nagahanda rën ikaw para sa saot karon.” 

Daw nagakaway kay Mo ang sangka wasay. “A, pasensya ka lang gid, ano?”

Nagkadlaw ang Prinsipe. Amo ra ang panërëk ni Mo. Nagbëka ang bibig na kadya nga daw gabangirit, kag nagayëhëm man ang mga mata na kadya.  Iba ang tunog kang kadlaw kang Prinsipe, daw tawo nga nagasiyagit sa idalëm kang tubig. Tunog kang daw malunod.

Napanagënëpnëpan ni Mo nga basi bëkën ti hibi kang Prinsipe ang nabati-an na kaina. 

“Naga?” 

Gamit ang darwa ka kamoy na kadya, ginkambayan tana kadya. “Wara 

ginpaathag ni Tito kon ano ang saot, haw?”

“Saot. Ano pa ang kinahanglan ipaathag sa saot? May musika, mahulag ang mga kahig ko, mahulag ang mga alima ko. Basi maggilingan kami kang mga ginhambal mo nga mga bata ni G. Bingle.”

Nagkadlaw liwat ang Prinsipe, pagkatapos nadura ang yëhëm sa ana mga mata. Daw mahibi rëman dya. “May kinahanglan ikaw nga gilingën, Mo, pero bëkën ti ang bata ni G. Bingle. Kinahanglan mo pierdehën ang Pirata.”

“Ang Pirata?” Halin gali sa mga kamoy kang Prinsipe ang itëm nga likido.

“Ang Pirata. Buhay na rën nga ginasinabad ang mga mangingisda kadyang kaharian. 

Sa urihi nadakëp gid man tana kang mga suldado kang Hari. Ang ginahingyo na nga paghusgar halin sa Ibabaw.”

“Ako, ako ang mahambal kon parusahan tana ukon indi?” Nangalot kang ana nga baba si Mo. Masami tana kauna maglantaw kang Boston Legal, kag nag-ambisyon man tana makapira ka beses nga mangin hukom. “Masarangan ko man ra guro.”

“Mayad gid.” Nagapungko sa gihapon, gindab-ot kang Prinsipe ang wasay. “Dya, bël-a.” 

Mag-an ang wasay. Makit-an ni Mo ang uyahën na, buta pa tana ka muri, sa kahining kang ulo na kadya. “Dali lang, utdan ko tana kang ulo?” May ulo man ayhan ang Pirata? “Daw indi ako makasarang kara haw. Hukom lang takën, bëkën ti berdugo.”

“Indi mo man tana kinanlan nga utdan kang ulo.”

Nagginhawa ti madalëm si Mo. “Mayad gali.”

“Tapyasën mo ana braso, bun-on mo sa dëghan, wara ti problema.”

“Ano?” 

“Kon indi, basi ikaw ang mautdan ti ulo. Away ang saot, Mo. Kon mapasugot ikaw nga patyën kang Pirata, kon sayuron hambal kang Ibabaw, wara tana ti sala,” 

Nahulog ni Mo ang wasay. Tinalsikan tana kang itëm nga likido sa mata.

Pagkapurot na kang sandata, dayon nga nga gin-adtunan ang Hari. Nakit-an na dya nga nagapungko sa trono, nagalantaw sa payaso, ginapalibotan kang kon sin-o nga mga suldado, suruguon kag uripën. Ridto man ang pirangnahët nga mga maharlika nga nagakapa. Kang makit-an na kadya nga ginakaptan ni Mo ang wasay, nagkumpas ang Hari kag nagharalin ang tanan, luwas sa mga suldado. Kag ang Prinsipe imaw ni Mo.

Ginwagayway ni Mo ang wasay, “Gusto mo nga mapatay ako?”

Nagharang sa tënga nanda ang darwa ka suldado. Tagsangka panaming kag bangkaw. 

Nagayambi ang Hari, ginahapulas ang ana nga barungos.

“Sabat!” Nagparapit pa gid ti sangka tikang si Mo.

“Suronga ra,” hambal kang Hari.

Wara ti namas-angan si Mo sa nagakatabo. Basta hinali lang, ginsurong tana ka darwa ka 

suldado nga may bangkaw, ang sunod nga hinabo, naghaplak ang darwa sa salëg. Utod ang mga bangkaw kag buslot ang mga panaming.

“Paano nga paano nga paano?”

Nagkumpas ang Hari kag nagbulig ang iban pa nga mga suldado sa mga nagharaplak sa kahig ni Mo. Ginbilin nanda ang mga utod nga bangkaw. Nagkumpas liwat ang Hari kag nagatindëg rën dya sa atubang ni Mo, nakataya ang darwa ka utod nga bangkaw sa ana nga liëg. 

Nagpalakpak ang Prinsipe, daw tunog kang ginalabhan nga ginalampës.

“Naman-an mo bala, Mo, kampeon ko, kon naga ako ang Hari?”

“Kay… tatay mo ang nagtaliwan nga Hari?”

“Kay ako ang pinakagamhanan sa kaharian.”

Nanagitlën si Mo. “Ti naga indi na lang ikaw ang magpatay sa Pirata?”

Ginpapanaog kang Hari ang mga bangkaw nga utod. Nagbalik dya sa trono. “Kay may 

mas gamhanan pa gid kanakën. Kag amo ra ang layi. Kag suno sa layi, ang kriminal nga nagahingyo kang paghusgar halin sa Ibabaw husgaran kang naghalin sa Ibabaw.” Nagsinghot dya. “Pero wara man ginhambal sa layi nga indi pwede mabuligan ang kampeon. Gusto ko ikaw, Mo. Maisëg ikaw, nagabulig maski sa indi mo kilala. Kag ginahambal mo kon ano ang sa isip mo, bëkën ikaw ti butigën. Hëëd, kaisa wara ikaw sa insakto pero tampad ikaw. Kag mas gusto ko nga ang kampeon nga tampad kaysa sa kampeon nga kon mag-asta, daw politiko. Gintaw-an ko ikaw kang gahëm. Ridya lang ra sa amen kalibutan magana. Husgaran mo ti insakto ang Pirata. Rakë rën tana ti ginpangkawatan, ginlëgës kag ginpamatay. Husgaran mo tana ti insakto, kag pati sa Ibabaw, magana ang imo nga gahëm.”

Nadëmdëman ni Mo ang ana nga tatay-tatayan. Kag ang mga maton. Gintërëk na ang wasay. May mantsa dya kang dugo. Man-an nga nga nagaginhawa pa ang darwa ka suldado nga ana ginpierde. Wara na makit-an nga napilasan na gali ang mga dya. Pilasën ang ana mga kaaway, amo ra ang gusto na. Indi bala? Malain sanda, indi bala? Kag malain man ang Pirata nga dya. Gintërëk ni Mo ang Hari, kag naghangdë.

“Mayad gid,” hambal kang Hari. Nagpalakpak dya, kag madasig nga nagbaralik ang mga uripën, suruguon, suldado kag nagakalain-lain nga maharlika. Magahëd sanda, daw kwarto kang mga estudyante nga wara pa gin-abtan kang anda manunudlo.

Gintawag si Mo kang Prinsipe. Nagatindëg dya sa ingëd kang sangka purungkuan. “Pungko, pungko,” hambal na kadya. Ginmasahe kang Prinsipe si Mo.

“Nabati-an nanda kara ang instoryahanay namën kang Hari?”

Nangiray ang Prinsipe. “Ano timo Mo man? Maskin ako wara ko mabati-an ang inyo

istoryahanay.” 

Nagduko tana. Ginpunasan ang dugo sa wasay gamit ang kapa. Itëm dya. Itëm ang duag kang dugo.

“Amo to, amo to si G. Bingle.”

“Ang nagakapa ti puti?”

“Bëkën. Maharlika tana ra, maharlika lang ang pwede magkapa. Ang nagakalo. Amo to 

ay, kita mo buta ti bulawan nga alahas. Ano abi kay negosyante lang, kinahanglan magpamaan nga manggaran. Kita mo rën ridto, o, ridto ay.”

“Ridto ikaw nga ridto, wara mo man ginatudlo.”

“Ang mga babayi nga nagakalo man, bata kang bagis. Amo to ang mga bata ni G. Bingle. 

Mapakilala kita burubhay.” Mas naghinay ang limëg na kadya. Daw turo kang tubig halin sa barado nga gripo. “Indi mo man tana kinahanglan nga patyën, man-an mo? Kinahanglan mo lang tana nga husgaran.” Nagpadayon dya sa pagmasahe.

Gintërëk ni Mo ang sara sa mga bata ni G. Bingle. Ang pinakagwapa sa tanan kananda. Mataas dya, patay, mas itëm pa sa ulikba. Magamay ang kalo na kadya, kag haros wara ti alahas. Ginpangirayan na ang babaye. Naglikaw lang dya kang ana nga panërëk.

Nag-abot ang lima ka suldado nga iba ang duag kang uniporme, asul imbes nga berde, kag iba ang sandata, espada imbes nga bangkaw. Hila-hila nanda ang sangka lalaki nga nakagapos ang mga braso kag batiis.

Naghipës ang mga taga dalëm-lupa. Nag-abot rën ang manunudlo.

“Kapitan Tyago.” 

“Pirata Tyago.” Ginbëy-an ang lawas kang preso kag nag-umpisa dya nga maghiwëd. “Pirata Tyago, mahal nga Hari.” Kërëng ang buhok kang Pirata, manipis ang panit sa ulo, gahurma ang bagul na kadya.

Nagpisngo ang Hari. “Pirata Tyago. Gin-akusaran ikaw sa korte kang mga masunod nga krimen: siento singkwenta ka bes nga pagpangawat, sangka pagpanglëgës, kag beinte singko ka bes nga pagpamatay. Nag-amin ikaw sa mga krimen nga dya bilang pagpangayo kang paghusgar halin sa Ibabaw.”

“Luwas sa pagpanglëgës.” Gintaw-an kang bangkaw ang Pirata.

“Luwas sa pagpanglëgës.”

Naghangdë ang Pirata. “Gin-amin ko ang mga sala nga dya, kag nagapangayo ako kang 

paghusgar halin sa Ibabaw.”

“Mayad.” Nagkumpas ang Hari kag ginbilin sa tënga ang Pirata. “Rëgya ang taga-Ibabaw nga magahusgar kanimo.” Naghangdë dya kay Mo.

Nagtindëg tana. Ginkamusta na ang Prinsipe, wara na naman-an kon naga. Sigurado man tana nga madaëg tana, pero pamatyag na may madura kana. Bëkën man tana ti Diyos, ukon hukom man lang, ti naga tana ang magahusgar? Nagpanaw tana paadto sa atubang kang Pirata, sangka metro ang karayëën. Ginsagap na sa mga uyahën ridto ang bata ni G. Bingle. Nakit-an na dya, nagaduko, nagaëlëng-ëleng. Naduraan tana ti bëët. “Indi ko guro–”

Nagsurong ang Pirata, ginbuno tana kadya sa ana busong.

“Bata kang bagis.”

Mas nagbuhay ang away nga to. Mga mango lang gid siguro ang suldado kang Hari, ukon nagpakuno-kuno nga lawlaw para lang matugruan tana kang kumpyansa sa ana kaugalingën. Napierde na man sa gihapon ang Pirata syempre. Wara rën dya nakabuno, masami lang ang sagang. Sa urihi ginwasay ni Mo ti magkasunod ang mga batiis na kadya. Naghaplak sa salëg ang lalaki nga kërëng.

“Nagpapierde ako,” hani na kadya.

Nagpalakpakan ang mga taga dalëm-lupa. Nag-umpisa sanda nga maghani kang singgit”

“Ulo! Ulo! Ulo!”

Nagpanilag si Mo sa palibot. Indi na makit-an ang bata ni G. Bingle. Indi na man makit-an ang Prinsipe. Indi na makit-an ang Hari, maski pa marapit lang ang trono na kadya. Ang ana lang gid makit-an amo ang Pirata. Nagadugo ang bibig na kadya. Mag-ayad man, man-an na nga indi rën dya makapanaw liwat. Bëkën pa ti nagakaigo nga parusa sa pagpangawat kag pagpatay. Ginbayaw ni Mo ang ana nga wasay.

Kag ginlëbëng sa salëg.

Naglinëng ang mga taga dalëm-lupa. May pirangnahët nga maharlika nga nagahinugyaw.

Ginbayaw ni Mo ang ana mga palad. “Amo dya ang akën nga paghusgar.” Nakit-an na 

ang purungkuan, kag sa likod na kadya ang nagayëhëm nga Prinsipe. Pagparapit na, nakit-an na ang gaparamarëk nga mga mata kadya. Nagpungko si Mo. “Pamasahe man abi.”

Tënga lang ang nalantaw na sa mga sumunod nga hitabo. Nagdeklara kang kasugtanan ang Hari “suno sa layi.” Nag-abot ang mga suldado nga may espada, kag ginbëtëng nanda paadto “sa manugbulong” ang Pirata. May nag-abot nga uripën nga ginpunasan ang dugo sa salëg. Nagbalik ang payaso, may kaimaw nga mga musikero.

Amo kato ang saot.

Darwa ang ipotipot sa garapon kang mabugtawan si Mo. Nabugtawan tana sa paghibi kang Prinsipe. Tinamad tana nga ubahën ang gëtëk nga pajama. Sangka katok lang pagkatapos nagsëlëd tana sa kaingëd nga kwarto. Nakit-an na sa may purungkuan ang Prinsipe. May papel sa lamesa sa atubang na kadya.

“Sulat?” 

Naghangdë dya. Gintago ang papel.

“Amo ra nga pirme ikaw nagahibi, tëngëd sa ginasulat mo dyan kara?”

“Hambalën ko lang kanimo kon magkit-anay kita liwat.”

“Matabo ra bala?”

“Malay mo, makabalik ikaw ridya.” 

“Indi rën.” 

“Kon amo, ako ang mabisita kanimo.” 

“Sige.” Nagbatang si Mo sa kama. Basa dya, pero mabalik rëman tana sa Ibabaw. Ayos

lang kana ang maragkët. Marigos gid lang tana ti buhay pag-abot na sa anda nga balay. “Gwapa ang bata ni G. Bingle no?”

“Hëëd?” 

“Medyo may kailëm lang.” 

“Naghambal ang may panit nga porselana.” 

Nagkinadlaw sanda. 

“Man-an mo, daw ginalëbëng ikaw kon magkadlaw.”

“Tuod?” Ginbato ni Mo kang ulunan ang Prinsipe. “Ano gani liwat ang pangaran mo?”

“Amante.” Gin-itsa na kadya pabalik ang ulunan. “Kon sayuron, sa inyo nga lenggwahe, 

paghigugma.”

“Prinsipe Paghigugma. Kag ano gani ang pangaran kang bata ni G. Bingle?”

“Indi rën ikaw mag-asa pa. Nag-adto rëgya si G. Bingle kanakën kaina. Natipuhan kuno

ako kang mga bata na.”

“Kag ako?”

“Tikalën kuno ikaw. Kag gaëgët sa mga mailëm.”

“Ginhambal na gid ra?”

Nag-abot ang anda nga pamahaw. Pagkatapos, nag-abot ang darwa ka suldado.

Ginapatawag kuno kang Hari si Mo. Naglisensya si Mo sa bag-o nga abyan. Ginbilin na dya sa kwarto, ginpabayaan nga magpadayon sa ana nga pagsulat nga gapahibi kana.

Nadangtan na nga nagatindëg sa atubang kang trono ang Hari. Wara dya nakasuksok kang kapa. 

Nagtindëg si Mo sangka metro ang karayëën kana. Wara ti suldado nga nagtindëg sa tënga nanda. 

“Handa rën ikaw?” Gin-atubang tana kang Hari. Gindawë kana ang wasay. “Suno sa atën nga istoryahanay.”

“Paano ako makabalik?”

Nagpiyëng si Mo. Nagligad ang pira ka minute. Wara ti natabo. “Tapos?” Wara ti 

nagsabat. Nagkapët tana sa wasay. “Mahal nga Hari?” Kalinëng. Nagparanakit ang ana mga mata. Nakakita tana kang pula, ra bala nga kon magpiyëng tana pero may sulo. Ang sahi nga nagatugro kang pagturog pero wara ti pahuway. Nagmukra si Mo.

Sa sëlëd rën tana kang ana kwarto. Ridto man si Sarhento Bene. Nagatay-ëg ang busong. Nagabangirit nga daw ayam. Nakatuon ang baril kay Mo.

Ginwasay na ang baril. Ginhampas na ang kahoy nga parte sa ulo kang ana tatay-tatayan.

Naglagapok dya.

Ginbayaw ni Mo ang ana nga sandata. Pero anggid sa Pirata, indi na masarangan nga magpatay. Bëkën tana ti Diyos, maski pa pwede rën tana matawag nga hukom. Ginpungkuan na ang busong kang ana tatay-tatayan.

“Sapat ikaw.” Ginhimo na nga salamin ang ulo kang wasay. Magamo ang ana nga buhok. “Sapat ikaw, paratyën ta gid lang ikaw indi ko pa mahimo.” Nagginhawa ti madalëm si Mo. “Indi ta ikaw pagpatyën, obyus man. Pero paandam dya kanimo. Kang bata pa ako, maan lang gid, pero pamatyag ko bëkën man ikaw pirme nga tonto. May mayad man kanimo, kauna. Siguro may mayad man gihapon kanimo, nakatago lang sa tëlad. Indi ka man pagpalanggaën kang nanay ko kon tëman ka malain ka gid e. Bëkën man tana ti hangag. Pasalamat ikaw bëkën ti hangag ang nanay ko. Pero tandaan mo dya, nahangagan ako kana. Sa kada paghampak mo kana. Sa kada pagsipa mo kana. Sa kada pagyaguta mo kana pagkatapos wara tana ti himuon kundi sundon ikaw gihapon. Tapos rën ang mga adlaw nga to. Mangin mayad rën ikaw,” ginwagayway na ang wasay sa ibabaw kang ulo na kadya. “O husgaran ko ikaw.” Gintërëk dya ni Mo.

Naghangdë ang ana nga tatay-tatayan.

Nagtindëg si Mo, Ginsipa na nga magtindëg ang napierde na nga kontra. “Bël-a ang imo nga baril. Tirawan mo nga barilën ako, lantawën mo kon ano ang mangin pulos na para kanimo. Ano? Ano?” 

Wara dya ti lihëk.

“Halin rën. Rakë pa ako ti urubrahën.” Wara rën ginlantaw ni Mo kon nagsunod dya. Ginbuksan na ang ana nga computer, nagkonekta tana sa Internet. Indi tana mag-untat sa pipitsugin nga pulis. May gahëm rën tana tëlad. Kag ang ginakontra kang may gahëm, mga may gahëm kang malain. Congressman, amo kara, ukon gobernador. Indi na man-an kon maliwat lang ang natabo sa Pirata, sa ana nga tatay-tatayan. Indi na man-an kon maigo tana kang ana nga konsensya ukon maduraan ti bëët. Ano man ang matabo, nakaumpisa rën tana sa pagpanakayën. Ano man ang madangatan, makapatay man tana ukon makapagpatawad, indi rën tana pwede nga mag-atras.

MAANYAG ANG PARAABUTON

ni U Eliserio

salin ni Arlene Moscaya

Kaadlawan kang lola ni Luis. Sa anda nga balay ginhiwat ang pagtiriripon. Ridto ang ana mga tiyo kag tiya, pati ang ana mga pakaisa. Nagakatahap si Luis sa ana mga pakaisa sanglit marayë ang kinagurang na kananda. Trese anyos rën si Luis kag ang pakaisa nga pinakamarapit ti pangidarën kana, walo ka tuig pa lang. 

 

Photo by Miguel u00c1. Padriu00f1u00e1n on Pexels.com

Amo nga imbes makisipal kananda, naglantaw na lang kang telebisyon si Luis. Nasadyahan tana sa paglantaw kang gintawag tana kang ana nga Lola. 

Nagapungko dya sa tënga kang sala, kag ginapalibutan kang ana mga kaapohan. Magluwas kay Luis. “Luis, Luis,” hambal kang ana nga Lola. “Adto ridya bala apo, indi mo gusto mamati kang akën istorya?” 

Indi daad gusto ni Luis maghalin sa atubang kang telebisyon garing kay palangga na ang ana nga Lola, nagparapit tana. Nagpungko tana kaingëd kang ana mga pakaisa, kag ginhanda ang ana kaugalingën sa pagpamati sa istorya. “Sigurado ako,” sa isip na, “pambata ang istorya. Parte rëman ra sa bao kag kuneho.”

“Pagpamati kamo,” hambal kang lola ni Luis, “ang istorya ko indi nahanëngëd sa marayë nga kaharian.  Indi man dya nahanëngëd sa mga sapat sa talunan. Ang istorya ko nahanëngëd sa paraabuton.” 

Malinëng ang tanan.  Pati si Luis, natingala, maid-id sa pagpamati.

“Kang bata pa ako…”

“Hambal mo Lola parte sa paraabuton,” hambal ni Luis. “Ti naga…”

“Pamati apo,” hambal kang ana Lola. “Pamati. Makapamati bala ikaw?”

“Hëëd.”

“Kang bata pa ako, may nakilala ako nga lalaki. Pinasahi ang ana nga panaptën, itëm nga bayo. Pinasahi man ang ana nga buhok, malabëg, dangat sa ana nga hawak. Kag ang pinakapinasahi gid kana: indi tana kamaan magkanta.”

“Paano mo tana nakilala Lola?” pamangkot kang sangka pakaisa ni Luis.

“Sangka adlaw sa taramnanan, sa probinsya natën sa Aklan, nagapanaw ako, nagapanagëpnëp. Nakit-an ko tana sa may sapa, nagainëm, nagatararagay ana nga balhas, pwerte tana ka kapoy. Tëman tana kaniwang amo nga gin-agda ko tana nga makaën. Ang dara ko ibos. Gin-ubos na dayon, sangka angkab na lang nga sa pagkalabëg-labëg kang dara ko nga ibos!”

“Dalok-dalok ba, daw si Tito Borgy!” hambal ni Luis.

Nagkadlaw ang anda nga Lola. “Hëëd, daw si Borgy. Kang matapos kaën ang lalaki nga to, nag-istoryahanay kami sa dalëm kang kahoy. Kag ridto ko naman-an kon diin tana naghalin, kag kon ano ang ana nga tinutuyo.”

“Diin tana naghalin?”

“Ano man timo man?” pamangkot kang lola ni Luis, dara kadlaw. “Wara ikaw pagpamati? Halin gani tana sa paraabuton. Ang dapat ninyo nga ipamangkot, ano ang ana nga tinutuyo?”

Dërërëngan ang mga magpakaisa: “Ano ang ana nga tinutuyo?”

Naghipës ti buhay ang anda nga Lola. “Pira ka siglo rën ang nag-agi, hambal kanakën kang lalaki. May maabot nga gera, tapos, may madaëg nga diktador. Tëman ka pintas kang diktador nga dya, gani sa Pilipinas sa paraabuton, ginadikta sa mga katawhan kon ano ang nagakadapat nanda nga gërët ka buhok.”

“Amo ra, Lola?” Derërëngan nanda nga pamangkot. 

“Hëëd, ginadilian ang magpagërët kang buhok. Kag kang ginpamangkot ko tana kon naga nagasuksok tana kang abito nga itëm, hambal na kanakën, sa paraabuton, ginadikta sa mga katawhan kon ano ang dapat nga isuksok!” 

“Amo ra, Lola?” Dërërëngan liwat.

“Kag man-an ninyo kon ano ang pinakakaharadlëkan sa ana nga kalibutan?”

“Ginadumili-an sanda nga magkanta?” pamangkot ni Luis.

“Insakto apo,” hambal kang ana Lola. “Sa panërëk mo, naga ayhan ginadumili-an sanda nga magkanta?”

Wara makasabat si Luis.

“May diyan ayhan kaninyo nga makasabat?” Gintërëk kang anda nga Lola ang kada sara kananda. 

Wara ti may nagsabat.

“Kamo nga mga bata ko, man-an ninyo ang sabat?”

Wara ti nagsabat.

“Borgy?” 

“Wara ako kamaan Nay.” 

Nagyëhëm ang Lola ni Luis. “Pagkatapos kang gera, nangin gamhanan ang diktador. 

Ugaring marakë ang nagapalangga sa kahilwayan, kag marakë ang nagbato kana. Tëngëd kontrolado kang diktador ang mga diyaryo, telebisyo kag radyo, kinahanglan nga magsagap ang mga nagapamatok kana kang iban nga pamaagi para ipalapnag ang anda mga ideya. Kag ang ginpili nanda nga pamaagi? Kanta. Kada sara nga nagapamatok sa diktador, may kanta nga napagkit sa ana nga isip. Kag sa kada pagkirit-anay nanda, nagakantahanay sanda.”

“Dali lang gid, Lola,” hambal ni Luis. “Kon ang mga nagapamatok sa diktador kamaan magkanta, naga tana, indi kamaan? Wara bala tana nagapamatok sa diktador?”

“Nagduko ang ana nga Lola. “Apo, ang istorya kanakën kang lalaki nahanëngëd sa natabo kang bag-o pa lang tana ginbën-ag. Wara na rën maabtan ang tiempo nga may nagapamatok pa sa diktador. Wara na rën maabtan ang tiempo nga may makamaan pa magkanta. Sa ana nga ginhalinan, wara rën ti kanta.”

“Wara rën ti kanta?” pamangkot kang sangka pakaisa ni Luis.

“Wara rën ti kanta.” Nag-ëlëng-ëlëng ang anda nga Lola. “Gani kamo, mga apo, ginakahadlëkan ako. Maabot ang adlaw nga diktahan kita kon ano nga gunting ang nagakadapat. Kon ano ang atën nga mga panaptën. Kag madura ang mga kanta.” Nag-ubo ang anda nga Lola. “O sige, mga apo. Balik rën kamo sa inyo nga pagsipal. Salamat gid sa inyo nga pagpamati. Salamat kay ridya kamo tanan sa akën paghiwat kang akën kaadlawan.”

Nagtirindëg rën ang mga pakaisa ni Luis. Tana gid lang ang nagtinir sa salëg. Manughalin rëman daad ang ana nga Lola kang ginpamangkot na dya. “Lola, ano ang pangaran katong lalaki?”

“Jorge, apo. Jorge.”

“Amo ra, Lola? Ti di bala… Jorge man ang pangaran ni Lolo?”

Nagpangiray lang ang Lola ni Luis. Ginbilin na tana sa sala. Nagapanëmdëm.

“O, Luis, naga daw natagban ikaw kang ispirito dyan?”

Nagbalikid si Luis para sagapën ang nagapanag-iya lang limëg. Ang ana nga Tito Borgy. “Ginapanëmdëm ko lang ang istorya ni Lola.”

“Amo gali?” Nagharakhak dya ti todo. “Indi ikaw magsagay pati sa mga istorya. Istorya lang ra, amo ra paminsarën mo.”

“Hëëd.”

“O, sige rën, lantaw rën ikaw kang telebisyon. Indi gani sipal ikaw imaw sa mga pakaisa mo.” 

Nagpanaw parayë ang Tito Borgy ni Luis. Gintërëk lang dya ni Luis, ginsigurado na nga wara rën dya nagatërëk kana. Amo to kag tana naghulag. Wara tana nag-adto sa ugsaran para magsipal kaimaw sa ana mga pakaisa. Wara man tana nag-adto sa atubang kang telebisyon. 

Ang gin-adtunan na, ang kwarto kang ana nga lolo.

Ang ana nga Lolo Jorge.

Buhay rëman kag wara makita ni Luis ang ana nga lolo. Mal-am rën gid dya, kag nagamasakit. Indi rën dya makahalin sa ana nga kwarto, tëngëd nakasab-it ang ana nga lawas kag mga braso sa dextrose kag kang kon ano-ano nga makinarya nga indi mahangpan ni Luis kon para sa ano. Basta ang man-an na, naospital ang ana nga lolo kang nagligad nga tuig. Darwa ka bulan pa lang ang nagligad kang makauli dya kag indi rën makasarang makapanaw.

Ang nanay ni Luis ang pirme nagabantay sa ana nga lolo, kag nahangyësan gid dya kang nagsëlëd si Luis sa kwarto. Gulpi dya nga nagtindëg. “Nagasipal kamo kang panaguay, ‘nak? Wara ikaw ti pakaisa nga nanago ridya. Indi pwede, ginadumili-an ang gahëd. Basi maistorbo ang lolo mo.” Ginharkan na dya sa dahi, kag gintudlo ang gawang. “Abi ridto ikaw sagap sa mga tanëm sa gwa.”

Ginpunasan ni Luis ang ana nga dahi. Mal-an rën tana, daad wara rën tana ginaharëkan kang ana nga nanay. “Wara kami nagasipal, Mama. Gusto ko lang daad lantawën si Lolo.” Gintërëk na dya. Magamay, daw monyika sa ibabaw kang kama.

Nagpungko liwat ang nanay ni Luis sa monobloc sa ingëd kang kama. Gintërëk na dya. Nagarakë rën ang mga bukay na kadya. Ginhapulas kang ana nga nanay ang alima ni Lolo Jorge. “Ikaw bala nga bata ‘kaw. Katiringala. Tatlo ka bulan rën ridya ang lolo mo tëlad lang timo nagbisita. Mayad bala daad kon wara ridya sa balay ang ana nga kwarto.”

“Darwa ka bulan pa lang, Ma.”

Nagtërëk sa dextrose ang nanay ni Luis. “Ano to?”

“Darwa ka bulan pa lang si Lolo ridya sa balay.”

Nagkadlaw ang ana nga Nanay. “Darwa ka bulan pa lang gali. Insakto ikaw. Adto ridya bala.”

Indi daad magparapit si Luis, kay man-an na rën kon ano ang himuon kang ana nga nanay. Pero nabatyagan na sa limëg kadya ang tëman nga kasëbë, gani nagparapit tana. 

Ginhakës tana kadya, ginharëkan sa pisngi. “Kaaram gid kang bata ko. Pagpasensyahan mo lang ako, ha Luis? Kaisa abi, indi ko rën maman-an kon ano nga adlaw e. Kon aga pa bala ukon gab-i rën. Palangga ko gid abi ang Lolo mo.”

“Mama…” 

“Indi ikaw magkabalaka. Indi ako maghibi.” Nagkadlaw dya liwat, ginhapulas ang pisngi ni Luis. “Indi ikaw maghalin, ha? Ridya ka lang. Imawan mo kami ni lolo mo.” Gintudlo na kadya ang sara pa nga monobloc sa pusod kang kwarto.

Ginhakwat ni Luis ang purungkuan, gindara sa ingëd kang ana nga nanay kag lolo. Malinëng sanda. Gintërëk kang nanay ni Luis ang ana nga lolo. Gintërëk man ni Luis ang ana nga nanay. Pira ka minuto ang nagligad, may nabati-an nga gahëd si Luis. Daw nagëtman nga ayam. 

“Mama?”

“Ano to, ‘nak?” Nagatërëk man dya gihapon sa dextrose.

“Nakakaën rën ikaw?”

Wara dya magsabat.

“Kaën rën ikaw anay, Ma. Ako anay mabantay kay Lolo.”

Mahinay ang pagliso kang ana nga nanay. “Ikaw gid man ra bala, Luis? Indi bala hambal mo nahadlëk ikaw sa kwarto nga dya?”

“Nagaraguok rën ang imo busong, Ma. Masarangan ko man nga bantayan si Lolo.” Gintërëk ni Luis ang ana nga palibot. “Dasig lang man ikaw magkaën, di bala?” Liwat daad nga maharëk ang ana nga nanay kay Luis, pero ginpënggan na dya. “Indi rën, Mama. Puro gid lang lipstick ang uyahën ko sa harëk ni Tita.”

“Sige, sige. Bëkën ka rën gali ti bata. Indi rën ikaw pwede nga harëkan. Indi ka man pwede magsagay lang sipal. Mabëët ikaw nga bata, Luis. Mabëët ikaw nga bata.” Nag-agwa dya.

Nagasaranhën na lang si Luis. Wara tana ti mahimo. Gintërëk na ang ana nga lolo. Mahinay ang pagsaka-panaog kang dëghan na kadya. Gintërëk na ang dextrose. Mahinay ang pagturo kang likido sa sëlëd na kadya.

Matuod gid man gali ang hambal kang ana nga nanay. Nahadlëk tana sa kwarto nga dya.

Nagtindëg tana, nagpanaw parapit sa gawang. Indi tana pwede nga magbantay sa ana nga lolo. Kinahanglan na tawgën ang ana nga nanay. Insakto ang ana nga Tito Borgy, wara daad tana nagapati sa mga istorya kang ana nga lola.

Indi man matuod nga halin sa paraabuton ang ana nga lolo.

Nagakapët rën si Luis sa doorknob kang mabati-an na ang limëg kadya. “Beatriz?Beatriz…” 

Wara ginbalikid ni Luis ang ana nga lolo. “Wara ridya si Mama, Lolo. Dali lang gid, tawgën ko tana–”

“Luis?” 

Wara napënggan ni Luis nga mag-atubang liwat sa kama. Paano naman-an kang ana nga lolo kon sin-o ang sa sëlëd kang kwarto? Maaram man tana dya mangilala kang limëg! 

“Luis?”

Nagbalik si Luis sa monobloc. Ginkaptan na ang alima kang ana nga lolo, anggid sa gin-ubra kang ana nga nanay. Mahëmëk dya, daw alima kang lapsag nanday Tito Borgy na. “Ako dya, Lolo. Dali lang gid, gapabalik rëman si Mama.”

“Luis… ang akën–”

“Apo, Lolo. Apo n’yo ako.”

“Luis…” Nag-ubo dya. “Luis… ang akën relo…”

Relo? Ginhagod kang mga mata ni Luis ang bilog nga kwarto. Wara tana ti makit-an nga relo. “Wara man ti relo, Lolo. Gusto mo, pagbalik ni Mama, lantawën ko kon ano oras rën. 

Hambalën ko kanimo.”

Nagtodo ang pag-ubo na kadya. “Relo… gamitën mo ang relo…”

“Relo Lolo?” 

“Ang paraabuton… ang paraabuton…” Sa katunog kang pag-ubo na kadya halos madagdag si Luis sa ana ginapungkuan.

“Lolo?” 

Wara dya magsabat. Nag-umpisa nga magginahëd ang mga makina.

Nagtindëg si Luis. Kinahanglan na nga tawgën ang ana nga nanay!

***

Sa balay nanday Luis ginbëtang ang haya. Wara naghibi ang nanay ni Luis. Wara man  naghibi si Luis. Hingyo kang lola ni Luis nga indi pagbuksan ang telebisyon samtang may himatayan. Nagpasugot ang nanay ni Luis. Nagpasugot man si Luis. Sa ikatlo nga adlaw kang haya kang ana nga lolo, liwat nga nakit-an ni Luis ang ana kababata nga si Marie.

Kaingëd-balay nanda kauna ang pamilya nanday Marie. Kaeskwela na dya kang sa elementarya tana, kag pirme sanda imaway sa pag-uli. Pero kang maghayskul nagsaylo sa iban nga barangay kanday Marie. Tëlad na lang liwat dya nakita.

Bëgë ang buhok kang lola ni Luis, pati man ang buhok kang ana nanay. Sa tuod lang, lalaki man ukon babaye, bëgë ang buhok kang mga paryente nanda ni Luis.

Malabëg ang buhok ni Marie. Gadangat dya sa ana nga hawak.

Nagahiwa kang sandiya si Luis kang magparapit kana si Marie. Sa anda palibot puro nagatsismisan kag nagakinadlaw ang mga tawo. Manugtimo tana kang maghambal ang daraga.

“Kumusta na, Luis Lusis?”

Napanganga si Luis. Pagkatapos magligad ang pira ka segundo, wara tana ti madëmdëman nga hambalën, gin-agda na ang kababata sa sandiya nga ana daad karan-ën.

“Sala, sala ra. Ano man timo man? Nalipatan mo rën? Dapat ang hambalën mo, ayos lang Marie Mais.”

“Marie Mais?” 

“Marie Mais. Ako.” Ginbëël na ang gin-agda nga tsitsirya ni Luis. “Sobrahan ikaw, ha? 

Sangka tuig lang kita nga wara nakakit-anay…”

Indi gihapon mahimo ni Luis nga makamitlang.

“Ay…” Nagduko si Marie. “Pasensya lang gid. Wara ko maisip. Man-an ko nga marapit gid ikaw sa lolo mo. Sige, mauna rën ‘ko.” Nagtalikod ang daraga. Nagpanaw parayë. 

Gintipon ni Luis ang ana kakësëg kag gingamit dya para maghulag ang ana nga dila. Nagsinggit tana: “Indi, bata pa ikaw.”

Naghipës ang tanan.

Nagdëlëg si Marie. Nagbalikid dya, nagapasunggarët. “Ano nga klase ka lahëg imo kara man? Ridyan ka gid lang gani.” Nagdiretso dya sa pagpanaw.

Maraye rën ang ana kababata kang makatipon liwat kang kakësëg si Luis. Ginlagas na dya. Sa ana nga pagdalagan, nabënggëan na ang ana nga Tito Borgy, nasandad tana kang ana nga nanay, kag kinahanglan na nga magdëlëg ti pira ka minuto para mamati sa sangka istorya pa gid halin sa ana nga Lola. Pero sa punta, naabtan si Marie. Sa atubang dya kang anda nga garahe. Nagatangra sa mga bituon. 

Ginkuhit ni Luis ang daraga. Wara dya magbalikid, pero nagpanambitën.

“Kahapon lang namën nama-an, man-an mo? Amo ra nga tëlad lang kami nakaadto. Kon naman-an namën dayon, una nga gab-i pa lang kang haya ginhagad ko rën si Papa.” Nag-atubang dya kana. “Nadëmdëman mo pa kang mga bata pa kita? Kang pagsik pa ang lolo mo, nga maadto kita ridya sa inyo, kag maistorya tuhoy sa iban nga planeta, tuhoy sa mga robot, tuhoy sa mga nagliligad kag sa paraabuton kag ang mga tawo nga nagapanakayën sa panahon?”

Nag-ëlëng-ëlëng si Luis.

“Ano pa gid bala ang nalipatan mo?” Nag-umpisa rën dya maghibi. “Wara ka man lang nasëbë-an.”

“Naga nagahibi ikaw? Bëkën mo man ti lolo si Lolo.”

“Kalain ka batasan mo, Luis! Tëman ka lain gid kanimo!” Nagdalagan dya pasëlëd sa garahe.

Gintërëk ni Luis ang paglibot-libot ni Marie sa anda nga Volkswagen. Ginbuksan kang babaye ang sulo sa garahe. Dayon nagpungko dya sa sangka pusod, gintakpan na ang ana uyahën. Ginpaligad anay ni Luis ang pira ka minuto. Kang masiguro na rën nga indi rën liwat magdalagan si Marie, gintangra na man ang mga bituon, dayon nagsëlëd sa garahe. Nagpungko tana sa ingëd kang daraga. Sa atubangan nanda may mga lata kang pintura, gëbaën nga bisikleta kag tëman ka rakë nga karton nga nakapatong-patong.

Gindënganan ni Luis ti madalëm nga pagginhawa ang pagpanangis ni Marie. “Ano ang pangaran kang eskwelahan mo?” pamangkot na.

“Wara ka man lang nagtext,” dëngan nga hambal na kadya. Dayon: “St. Mary’s College.” 

“Wara ako ti cellphone. Sa Paskua pa kuno ako baklan ni Mama, kon mataas ang grado ko.”

“Nahidlaw ako kanimo.”

“Itao mo kanakën ang number mo. Matext ako dayon, pangako.” Nangalot kang ulo na si

Luis. “Gusto mo bël-an ko ikaw kang sandiya?”

“Mauntat rën ako sa paghibi. Dali lang gid. Pasensyahi lang ako.”

“Nahidlaw man ako kanimo.” 

“Indi gid lang ako pagbël-i. Ridya ka lang” 

“Marie Mais?” 

“Ano to, Luis Lusis?” 

“Ginsagap ikaw kanakën kasan-o ni Lolo. Katong sa ospital pa tana.”

“Pasensya lang gid. Indi ko pa kato masarangan mag-adto liwat sa ospital. Man-an mo man siguro ang natabo kay Mama.” Sa sangka pitik, nag-untat ang pagturo kang mga luha ni Marie. 

Naghangdë gid lang si Luis. Wara man tana kamaan kon ano ang ana hambalën.

“Luis Lusis?” 

“Ano to, Marie Mais?” 

“Naga nagapangako ikaw nga matext? Sigurado ikaw nga mataas ang mga grado mo? Puro lang man pangopya kanakën ubra mo kang imaway kita sa eskwelahan.” Nag-umpisa rën dya nga magkadlaw. 

“Ano? Ikaw bala mong!” Kag tëngëd mas nagtodo ang kadlaw kang ana kababata, wara ti iban nga nahimo si Luis kundi ang itëkën si Marie.

Nagtindëg ang daraga para makalikaw sa mga tudlo ni Luis. Naglagsanay sanda palibot sa garahe.

Madasig magdalagan si Marie.

Nadagpa si Luis kag nabunggo sa mga kahon. Naglagapak tana sa lupa kag natabunan kang mga kahon.

“Lusis!” 

Wara makahambal si Luis. Natëp-an tana kang pinakamabëg-at nga kahon sa dëghan. 

Wara tana ti iban nga mahimo kundi ang iwagayway ang ana mga braso. Pero pagkaligad kang pira ka minuto, nakakas ni Marie ang mga kahon nga nagtabon kana. Nagpungko si Luis gamit ang sangka kahon bilang sarandigan. “Kakësëg kanimo ba!”

“Ano?” 

“Makësëg ikaw! Masakit bala sa dëghan ang kahon nga to. Tapos, nahakwat mo lang nga daw wara ti sëlëd.”

Nagpasurip si Marie. “Indi gani ako dyan paglahëga. Wara man to ti sëlëd ang kahon. Tëman ka mag-an mong!”

“Ti kon matuod bël-a bala, idawë kanakën!” Gintudlo ni Luis ang kahon.

Nagpawara lang si Marie kag gin-adtunan ang kahon. Madasig na dya nga nahakwat kag gindagdag sa mga batiis ni Luis.

“Araguy!” Pamatyag ni Luis daw ginpungkuan ang ana mga batiis kang ana nga Tito Borgy. Sakit ang dara kang kabug-atën kang kahon. “Araguy, bël-a ra!”

“Hay maan kanimo, Luis, puro lang ikaw pakadlaw.” Ginhakwat ni Marie ang kahon kag ginbëtang sa ingëd kang lalaki. Nagpungko man tana. “Buksi, lantawa bala, wara ti sëlëd.” 

Ginbuksan ni Luis ang kahon. Sangka bëtang lang ang sëlëd na kadya. Indi tana makapati sa ana nga nakita. “Bël-a, Marie! Bël-a!”

“Bëkën mo ako ti suruguon.” Nagpasurip si Marie.  “Hëëd rën, insakto ikaw. May sëlëd gid man ang kahon.”

“Palihog, bël-a…”

“O sige, tutal kamaan man ikaw maghingyo.” Ginpaguwa ni Marie ang sëlëd kang kahon. “Naga nagaparanglapsi ikaw aw? Ano ang kaharadlëkan sa relo?”

Bëkën ti basta-basta lang ang relo. Bulawan dya, kag anëm ang alima. Kilala ni Luis ang ana nga nakit-an. Ginakaptan ni Marie ang relo kang ana Lolo Jorge. “Pwede nga… tugro mo kanakën?”

“Ha? Daad ta kara kay imo man dya, kaninyo dya ang garahe.” Gindawë kana ni Marie ang relo. “O, bël-a.”

Gintërëk lang ni Luis ang relo sa alima ni Marie.

“Huy, ano ka man? Indi ka gani diyan magwinirdo!”

“Luis! Luis!” 

“Si Tito Borgy!” Napatindëg tana. “Itago ra, dasiga!”

Nagtindëg man si Marie. “Ano?”

“Basta!” Nabatyagan ni Luis ang matagbëng nga mga lapak kang ana nga tiyo. “Sige rën!”

“Sige rën ang ano?”

“A… kay ano…” Gintabo ka tërëk ni Luis ang mga mata kang ana nga tiyo. 

Wara tana ti maisip, pero man-an na nga kon maglikaw tana kang ana panërëk masuspetsa dya. Indi na gusto nga makit-an kang iban ang relo kang ana nga lolo. Wara na maman-an kon naga, pero man-an na nga dapat dya nga taguon! 

“O, Marie. Naga nagapungko ikaw diyan?”

“A… ano bi kay…”

Amo lang to kag ginbalikid ni Luis ang ana kababata. Nagalumpiga dya sa sara ka mga kahon. “Nagaistoryahanay lang man kami.”

“Amo gali?” Gindawë ni Tito Borgy ang ana nga alima. “Dali rën ikaw hija, ginasagap ikaw kang tatay mo.”

“A… sige. Masunod lang ako. May inughambal pa ako kay Luis.” 

Ginhimas ni Tito Borgy ang ana nga busong. “Sige, sige. Pero dasigan mo. Basi makaraan ikaw.” Naghangdë dya kay Luis kag naghalin sa garahe.

Napapungko si Luis sa mga kahon. “Mayad lang!” Dagaynay nga ginsumbag na ang braso kang abyan. “Salamat ha? Pwede ko lantawën ang relo?”

“Hala, Luis…” Nakagat kang daraga ang bibig na. “Pasensya ka lang gid…” “Marie?” 

“Napungkuan ko e…” 

“Napabatang sa mga kahon si Luis. “Ano? Hala! Basi nagëba!”

Ginhampas tana sa busong ni Marie. Nagharakhak dya. “Ikaw bala, indi ka malahëg. 

Kid-ana bala pwesto mo kag magpungko, ridya rën ang relo.” Ginpatong dya ni Marie sa ibabaw kang busong ni Luis. 

Mabëg-at dya, maramig. Nagpungko ti mayad si Luis kag ginbëtang ang relo sa ana nga palad. Ginhimas-himas na dya. Madanlëg, daw salëg nga bag-o lang ginbëtangan kang floorwax. Sa iban nga anggulo, ginasalamin kadya ang bumbilya sa garahe. Kahirilo ang sulo nga bulawan. 

“Anëm ang alima, naga?” Ginparapit ni Marie ang uyahën na sa relo. “Abaw, manami ho. Nakatago tana sa kahon, pero insakto ang ana nga oras. Tëman ka baskeg dya guro ang ana baterya. Ukon bag-ong tago lang? Naga abi sa kahon ra nakatago, Luis?”

“Kay Lolo dya. Sa lolo ko.”

“Tuod? Ti naga daw tëman ka hi-tech? Rakë pa ti mga butones. Basi bala cellphone ra. Papindot ha?”

“Indi!”

“Kadalok man kadya!” Nagtindëg si Marie, nagpagpag kang pantalon. “Ridyan ka dëlang gani!” 

Nagtindëg si Luis. “Indi, indi ‘kaw maghalin! Sorry…” Gindawë na ang relo. “Dya ay ho… Basta indi mo pag-idagdag ha? Kay Lolo ra abi.”

“Gusto ko lang man mapindot.” Ginbëël ni Marie ang relo kag ginpindot ang butones.

“O, ra ay, wara man ti natabo. Pasensya na kon gapahilabët ako. Dya ay ho, bël-a rën.”

Ginparapit kang daraga ang relo sa uyahën ni Luis. Bël-ën na rën dya daad kang mas nagbaskëg ang kasanag, daw gahalin sa relo mismo. Ginputos kang kasanag ang bilog nga garahe. Nabulag si Luis. Naduraan tana ti kabëg-atën. Nabati-an na nga nagasiyagit si Marie.

Nabati-an na man ang ana kaugalingën nga nagasiyagit. 

Nanumbalik ang ana nga panërëk. Kaingëd na si Marie, nakaptan na gihapon kadya ang relo. Nagalumpiga sanda sa lupa. Wara rën ang mga kahon. Wara rëman ang garahe. Wara rën ang balay kanday Luis. Sa anda nga palibot, nagaharagënës ang ginatos nga mga babaye kag lalaki. Tanan sanda nagadangat sa hawak ang buhok.

NAMI ANG PALAABÚTON

ni U Z. Eliserio

salin ni Apple Benito

Ádlaw sang pagkatáo sáng Lola Luis. Sa íla nga balay ginhimo ang kasadya.

Photo by Pixabay on Pexels.com

Ara dídto ang íya ngá mga tiyo kag tiya, labi na gid ang iya nga mga pakaísa.

Namayha si Luis sa iya nga mga pakaisa anáno pa mas tugulang siá sa ila nga tanan. Tresé katuig na si Luis kag ang nga pakaisa nga lapit sa iya edad kay walo.

Kay bisag maghampang, sa telebisyon galantaw si Luis. Nami gid iya nga tan-aw sang gintawag dayón sila sang ila nga Lola.

Nagapungko ini sa tunga sang sala kag pinapalibótan sang tanan níya nga apo. Puéra kay Luis.

 “Luis, Luis,” siling sang iya nga Lola. “Dali bala diri apo, indi ka mamati sang akon nga storya?”

Indi unta halinan ni Luis ang telebisyon, apang kay palangga niya ang iya nga Lola, nagpalapit siá. Nagpungko siá sa tapad sang iya nga mga pakaisa, kag gin-amdam ang kaugalingon sa pagpamati sang storya.

“Segurado gid ako,” sa huna-huna siya, “pangbata liwat nga storya. Parte liwat sa nga pagong kag kuneho.”

“Pamati kamo,” hambal sang Lola ni Luis, “ang akon storya indi parte sa layo nga kaharian. Indi parte sa mga hayóp sa kalatian. Ang akon storya parte sa palaabuton subon.

Naghipos sanda tana. Labi si Luis, galubong iya ulo, gapamunog, kag nagapamati gid.

“Sang gamay pa ako…”

“Hambal mo Lola parte sa palaabuton subon,” siling ni Luis. “Ti ngaa…”

“Pamati anay apo,” siling sang iya nga Lola. “Mamati. Mamatid gid ikaw?”

“Ohó.”

“Sang bata pa gid ako, may ara aki nakilala nga lalaki. Lain iya nga pamiste, itom nga báyò, lain ang iya nga buhok, malaba ini hasta sa iya nga hawak. Kag ang pinakalain sa iyaha: indi siá kabalo magkanta.”

“Paano mo siá na kilala Lola?” ang pamangkót sang pakaisa ni Luis.

“Isa ka adlaw sa aton nga bukid, sa probinsya ta nga Aklan, nagalakat ako, nagaliwaliwa.”

“Nakit-an ko siá sa may sapa, naga-inom, perti gid ang iya nga balhaals, kapoy gid katama. Maniwang gid siá amo nga gin-agda ko tana sang dala ko nga pagkaon. Ang dala nga suman. Bisag malaba ang akon nga suman, isa niya ini ka kagat kag gin-ubos niya dayón!”

“Sungaksungak gid gali, daw si Tiyo’y Borgy man!” siling ni Luis 

“Nagkadlaw ang ila nga Lola. “Ohó, daw si Borgy man. Sang tapos na magkaon ang lalaki nga ini, nagstoryahanay kami sa dalom sang puno. Kag didto ko nabal-an kong diin siá naghalin, kag kon ano iya nga tuyo.”

“Diin siá halin?”

“Ano timo?” pamangkot sang Lola ni Luis, dayun nagkadlaw. “Indi ka gapamati? Halin siá sa buwas damlag. Ang inyo bala nga ipamangkot, ano iya nga tuyo?”

“Nagdulungan ang magpakaisa: “Ano ang iya nga tuyo?”

Naghipos sang dugay ang ila nga Lola. “Pila ka tion ang nag-agi, siling sang lalaki sa akin. May mag abot nga gera, kag tapos sina, may ara nga magdaog nga diktador. Tama ka pintas ini nga diktador, amo nga ang palaabuton sang Pilipinas, ginadikta sa mga kataóhan kon ano gid ang ila nga igúnting.”

“Ho?” dungan nila nga pamangkot.

“Ohó, indi sanda puede magpautod sa ila nga buhok. Kag sang ginpamangkot ko kong ngaa gasuksok siá sang biste nga itom, ang siling niya sa akon, sa palaabuton subon, ginadikta sa mga kataóhan kung ano ang ila isúksok!”

“Hó?” dungan sila liwat.

“Kag bal-an niyo kong ano gid ang kalahadlukán sa ila nga kalibutan?”

“Bawal sa ila magkanta?” pamangkot ni Luis.

“Amo gid apo,” siling sang ila nga Lola. “Sa imo hunahuna, ngaa bawal sa ilaha magkanta?”

Indi nakasabat si Luis.

“May ara ayhan makasabat?” Gin-isa isa sila ka lantaw sang ila Lola. 

Wala ti may nagsabat.

“Kamo mga anak, bal an niyo ang isabat?”

“Wala ti may nagsabat.

“Borgy?”

“Indi ko bal an Nay.”

Nagyúhom ang Lola ni Luis. “Pag tapos sang gera, nangin gamhanan ang diktador. Pero damo ang nagapalanggang sa katibawasán kag damo ang nagabato sa iyaha. Kay man kontrolado sang diktador ang mga diyaryo, telebisyon, kag ang radyo, kinahanglan mangita ang mga gabato sang iban nila nga paagi para ipauswag ang ila nga ideya. Kag ang ginpili nila nga paagi? Pagkanta. Ang isa ka kontra sang diktador, may ara nga kanta gatatak sa ilaha ng hunahuna. Kag sa ila nga pagkitaay, nagakantahanay sila.”

“Dali lang Lola,” hambal ni Luis. Kon ang mga gakontra sa diktador kabalo magkanta, ngaa indi siá kabalo? Indi bala siá gakontra sa diktador?”

Nagduko ang ila nga Lola. “Apo, ang istorya sa akon sang lalaki parte sa nagkalatabo bag-o pa siá nagbata. Indi na niya naabtan ang panuigon nga may ara sa gabato sa diktador. Indi na niya naabtan ang panuigon nga may ara pa sang kabalo magkanta. Kay sa iya nga ginhalinan, waay na sang nagakanta.”

“Wala na sang nagakanta?” pamangkot sang isa ka pakaisa ni Luis.

“Wala na sang gakanta.” Naglungo lang ang ila nga Lola. “Amo nga kamo, mga apo, mahadlok ako. Maabot gid ang adlaw nga diktahan ta sang kong ano ang aton ipagúnting. Kon ano aton isuksok. Kag madula ang mga kanta.” Nag-ubo ang ila nga Lola.

“O sige, mga apo. Balik na kamo didto sa inyo paghampang. Salamat gid inyo pagpamati. Salamat kag ara kamo diri tanan sa akon nga kasayáhan.”

Nagtindog ang mga pakaisa ni Luis. Kag siá lang ang nabilin sa salog. Mahalin na unta ang iya nga Lola sang ginpamangkot niya ini. “Lola, ano ang ngalan sang lalaki?”

“Jorge, apo. Jorge.”

“Hó? E gani… Jorge ang ngalan ni Lolo?”

Nangirau lang ang Lola ni Luis. Ginbilin niya ini sa sala. Gahunahuna.

“O, Luis, ngaa gatulok ka dira?”

Gibalikdan ni Luis para pangitaon ang tag-iya sang tingog. Ang iya nga Tiyoy Borgy.

“Ginahunahuna ko lang ang istorya ni Lola.”

“Tood kaw?” Nagkadlaw ini sang todo. “Indi bala sige pati sa istorya. Dumduman istorya lang to.”

“Ohó.”

“O sige na, lantaw na didto sang telebisyon. O kon maghampang ka didto sa imo mga mga pakaisa.”

Naglakat palayo si Luis sa iya nga Tiyoy Borgy. Ginpanilagan ini ni Luis, ginsegurado niya nga indi sa iya galantaw ang iya Tiyo. Amo pa lang siá naghulag. Indi siá naglakat sa ila nga bakuran para maghampang sa iya nga mga pakaisa. Indi siá naglakat sa atubangan sang telebisyon. Ang iya ginalaktan ang kwarto sang iya nga Lolo. Ang iya nga Lolo Jorge.

Dugay na gihapon indi nakit-an ni Luis ang iya nga Lolo. Tigulang na ini kag may ara nga sakit.

Indi na siá makahalin sa kwarto, tungod sang nakasab-it nga mga dextrose sa lawas kag nga butkon kag kon ano pa nga makinarya nga indi maentiéndihan ni Luis kon para diin.  Ang bal an niya naospital ang iya Lolo sang nagligad nga tuig. Darwa pa lang ka bulan ang magági sang nag-uli sila, inidi ini makalakat.

Permi ang nanay ni Luis ang gabantay sa iya nga Lolo kag nakibot ini sang magsulod si Luis sa kwarto. Nagtindog siá dayon. “Nagahampang kamo sang tagu-taguan anak? Waay ka sang pakaisa nga gatago diri. Bawal diri ang gahod, indi gid pwede. Basi madistorbo ang imo nga Lolo.”

Ginhalukan niya ini sa iya nga agtang, kah gintudlo sa puertahan. “Tistingan mo pangitaon sila sa garden.”

Gintrapuhan ni Luis ang iya nga agtang. Dako na siá daad indi na siá ginahalkan sang iya nga nanay. “Indi kami gahampang, Nay. Gusto ko lang lantawon si Lolo.”

Ginapanilagan niya ini. Gamay gid, daw manika sa katre. Nagpungko liwat ang nanay ni Luis sa monoblock sa tapad sang katre. Ginalantaw niya ini. 

Gadamo na gid ang puti nga buhok niya. Ginahapohap sang nanay ang kamút ni Lolo Jorge.  

“Ikaw gid nga bata kaw. Nakarilibog sa ulo. Tatlo na ka bulan imo nga Lolo subong ka lang gid nagbisita. Daad kong waay diri sa balay ang iya nga kwarto”.

“Darwa pa lang ka bulan.”

Naglantaw sa dextrose ang nanay ni Luis. “Ano to?”

“Darwa pa lang sa bulan si Lolo diri sa balay.”

Nagkadlaw ang iya nga nanay. “Dawra pa lang gali. Amo gid tana kaw. Dali bala diri.”

Indi unta magpalaot si Luis, kay bal-an niya ang buhaton sang iya nga nanay. Ápang nabatayagan niya tingong sa iya nga nanay nga nagakasubo ini, amo nga nagpalapit siá.

Ginkupkop siá kag ginhalukan sa guya. “Kaalam gid sang bata ko. Pasayloa gid ko Luis ha, kay kis a indi ko na bal an kong ano nga adlaw na. O kon adlawon bala o gabi-i. Palangga ko gid ang imo nga Lolo.”

“Mama….”

“Indi ka magkabalaka. Indi aki maghibi.” Nagkadlaw siá liwat, ginhapohap ang guya ni Luis.

“Indi ka maghalin, ha? Diri ka lang anay. Updi anay kami  sang Lolo mo.” Gintudlo sang nanay ni Luis ang isa pa ka monoblock sa gilid sang ila kwarto.

Ginhakwat ni Luis ang bangkò, gindala ini sa tapad sang iya Nanay kag Lolo. Nagahipos lang sila

Ginapanilagan sang nanay ni Luis ang iya nga Lolo. Ginapanilagan ni Luis ang iya nga nanay. Pila pa ka minuto ang nagági, sang may mabatian si Luis nga gahod. Daw sang gutom nga ido. 

“Mama?”

“Ano to, anak?” Nagatulok gihapon ini sa dextose.

“Nagkaon ka na?”

Indi nagsabat ang iya nga nanay.

“Kaon anay kamo didto. Ako anay magbantay kay Lolo.”

Mahinay nga pagbalikid sang iya nga nanay. “Ikaw gid bala na Luis? Indi ba hambal mo nahadlok ka sa kwarto nga ini?”

“Nagatingog na ang imo nga solóksolók. Kaya ko man magbantay kay Lolo.” Naglantaw si Luis sa iya nga palibot.

“Dali lang man kamo magkaon bay?” Maghalok unta liwat ang iya nga nanay apang ginpúnggan niya ini. “Indi na bala, Mama. Puro na ako lipstick ang akon nga guya kahalok nila Tiya.

“Sige. Indi ka na gali bata gamay. Indi ka na pwede halukan. Indi ka na sige hampang. Buut ka gid ba bata, Luis.” Nagawa ang iya nga nanay. 

Nagaisahanon lang si Luis. Waay siá mahimo. Ginalantaw niya ang iya nga Lolo.

Mahinay ang iya pag ginhawa. Ginalantaw niya ang dextrose. Mahina ang pagtulo sa sulod sang likido. 

Tood gid ang ginhambal sang iya nga nanay. Hadlok gid siá sa kwarto sang iya nga Lolo. 

Nagtindog siá, naglakat palakay sa gawang. Indi siá pwede magbantay sa iya nga Lolo

Kinahanglan niya nga tawgon ang iya nga nanay. Tama ang iya nga Titoy Borgy, inidi siya bala sige ka pati sa mga ginstorya sang iya nga Lola. 

Indi man gid halin ang iya nga Lolo sa palaabuton. 

Ginkaptan na ni Luis ang puertahan sang mabitiian niya ang boses nga ini. “Beatriz? Beatriz…”

Indi nagbalikid si Luis sa iya nga Lolo. “Waay si Mama, Lolo. Dali lang anay kay tawgon ko siá–“

“Luis?”

Indi napunggan ni Luis nga maglantaw liwat sa katre. Pano ayhan nabal-an sang iya Lolo kon sin-o ang ara sa kwarto? Maáyo gid magkilala sang boses iya nga Lolo!

“Luis?”

Nagbalik sa monoblock si Luis. Ginakaptan nkya ang kamút sang iya nga Lolo, paryas sang ginahimo sang iya nga nanay. Humok ini, daw sa kamot sang bata nila Titoy Borgy. 

“Ako gani, Lolo. Dali lang kay pabalik na si Mama.”

“Luis…ang akon–“

“Apo hó, Lolo. Apo ninyo ako.”

“Luis…” Nag-ubo. ini. “Luis…ang akon nga relo…”

Relo? Ginlibot sang mga mata ni Luis ang bilog nila nga kwarto. Waay siá makita-an nga relo. 

“Waay man diri, Lolo. Kon gusto niyo, pag balik ni Mama, lantawon ko kong ano oras na. Hambalon ko sa inyo.

Nagkusog ang pag-ubo sang iya nga Lolo. “Relo….gamita ang relo….”

“Relo Lolo?”

“Ang palaabuton sa subon…”Sa kakusog sang ubo niya nga ini daw mahulog na si Luis sa iya pungkuan.

“Lolo?”

“Indi ini nagsabat. Nag-umpisa nga maggahod ang mga makinarya.

Nagtindog si Luis. Kinahanglan niya nga tawgon ang iya nga nanay!

***

Sa balay nila ni Luis ginhaya ang iya nga Lolo. Indi naghibi ang iya nga nanay. Hindi man naghibi si Luis. Ginhangyo sang Lola ni Luis nga indi anay pagbuksan ang telebisyon samtang ginatabo ang namatyan. 

Nagsugot ang nanay ni Luis. Nagsugot man si Luis. Sang ikatlo ka adlaw nga patay sang iya Lolo, nakit-an liwat ni Luis ang iya nga katutubo nga si Marie.

Tápad balay lang nila dati ang pamilya ni Marie. Nag-eskwela sila sang dungan sa elementarya kag permi sila ga-updanay mag-uli. Apang sang hayskul na sila, nagbalhin na sang baranggay sila ni Marie. Subong lang sila liwat magkit-anay. 

Nubi ang buhok sang Lola ni Luis, kag iya nga nanay. Sa tuod lang gid, bisag lalaki o babae malip-ot sa buhok sang mga paryente ni Luis. 

Laboh buhok si Marie. Hasta sa iya hawak.

Nagbukas sang sandiya si Luis sang may nagpalapit sa Marie sa iyaha. Sa palibot nila kay puro sang may nagalibakanay kag gakaradlawanay nga mga tawo. Panghungit niya may ara nga dalaga naghambal. 

“Kumusta na ikaw, Luis Lusis?”

“Natingála si Luis. Pag tapos sang makadali sa tion, waay siá mahunahuna nga ihambal, napresentér gid lang siá sa nga katutubo sang kalan-on nga sandiya. 

“Kamali man sino. Ano man timo? Nalimtan mo na haw? Dáad nga ihambal mo, mayaáo man, Marie Mais.”

“Marie Mais?”

“Marie Mais. Ako.” Ginkuha ang ginpresentar nga titsirya si Luis. Perti ka gid ba? Isa ka tuig lang ta waay nagkitaay…”

Indi gihapon makahambal si Luis.

“Ay…” Naglantaa sa dalom si Marie. “Pasayloa ko a. Indi ko man na nahinumdom. Bal-an ko nga lapit ka gid sa imo nga Lolo. Sige, una lang ko.” Nagtalikod si Mare. Naglakat ini palayo.

Ginsupot ni Luis ang tanan nga pwersa niya kag gingamit niya ini kay makahambal siá miwat. Singgit siá: “Indi, kay bata pa imo.”

Naghipos ang tanan.

Nagpundo si Marie kag ginabalikid niya ini nga nagakurisong. “Ano man nga klase nga lahóg imo man? Dira ka gid lang. Nagdiritso ini sa paglakat.

Layo na ang iya nga katutubo sang makaaupot liwat sang pwersa si Luis. Ginlagas niya ini. Sang gadalagan siá, nabuggo siá sa iya ng Tiyoy Borgy, nadagma siá sa iya ng nanay kag kinahanglan liwat mag-untat sang pila ka minuto para mamati sa isa liwat nga istorya sang ila nga Lola. Sa uhili, naabtan niya si Marie. Ara sa atungabangan sang ila garahe . Nagatulok sa mga bituon.

Ginkuhit ni Luis ang dalaga . Indi siá nag atubang samtang naghambal siá.

Bal-an mo nga kagapon lang namon nabal-an. Kay amo nga subong lang kami naglakat. Ati kon nabal-an namom dayon, una pa lang sa haya ara na kami diri ni Papa. Nag-atubang ini sa iya. 

“Dumduman mo pa sang bata pa kita? Sang mabaskog pa si Lolo mo haw, atong magkadto ta diri sa inyo kag magstorya siá parte sa iban nga planeta, parte sa mga robot, parte man sa nagligad nga nagtabo kag sa mga palaabuton sa subon kag sa mga tawo nga nagalakat aa panág-on?

Nagdungo lang si Luis

“Ano pa ayhan nalimtan mo?” Nag-umpisa siá maghibi. “Indi k man gid masubo?”

“Ngaa nagahibi ikaw haw? Indi mo man Lolo si Lolo.”

“Buisit ka Luis! Buisit ka gid timo!” Nagdalagan ini pasulod sa garahe. 

Ginalantaw lang ni Luis si Marie nga galibot libot sa ila nga Vokswagen. Ginbuksan sa babae ang suga sa garahe. Kag nagpungko sa gilid, nagatakip sa iya itsura.

Ginpalipas lang ni Luis ang pila ka minuto. Sang masigurado niya nga indi na liwat magdalagan si Marie, naglantaw siá sa mga bituon, kag nagsulod sa garahe. Nagpungko siá sa tapad sa dalaga. Sa atubangan nila ang lata sang pintura, bike nga guba kag damo nga karton nga nagasinampaw. 

Gindungan ni Luis ang iya nga dalom nga ginahawa sa paghibi ni Marie. “Ano ngalan sang imo nga eskwelahan?”

“Indi lang man ikaw nagtext,” dungan nga siling niya. Pag tapos: “St. Mary’s College.”

“Waay pa ako cellphone. Sa Pasko pa ako baklan ni Mama, kon mag tag-as  ang akon nga grado.”

“Nahidlaw ako sa imo.”

“Ihatag mo sa akon ang imo nga number. Magtext ako dayon, tood man.” Nagkalmot sang ulo si Luis. “Uyon kaw kuhaan ta ka sandiya?

“Untatan ko na sige ka hibi. Dali lang. Pasayloa gid ako.”

“Nahidlaw man ako sa imo.”

“Indi na ako pagkuhaán. Diri ka lang.”

“Ano, Luis Lusis?”

“Ginpangita ka sa akon ni Lolo. Atong ara siá sa ospital.”

“Paaayloa konkay indi pa ako sarang sang una maglakat aa ospital. Bal-am mo man segúro natabo kay Mama.” Isa ka tiempo, nag-untat sa pagtulo ang luha ni Marie.

Nagtango lang si Luis. Indi niya bal-an ano iya nga ihambal.

“Luis Lusis?”

“Ano to, Marie Mais?”

“Ngaa nangako ka nga magtexy? Seguróha gid nga tag-as imo nga grado. Daw puros ka man kopya sa akin sang una nga upod kita mag-eskwela”. Nag-umpisa sila magkadlaw.

“Ano? Ikaw gid iya!” Kag maa nagtodo pa ang kadlawanay sang magkatutubo, waay iban nahimo si Luis, ginhitik niya si Marie.

Nagtindog ang dalaga sa garahe para likawan si Luis. Naglagsanay sila sa palibot sang garahe.

Nagdalagan sang dasig si Marie. 

Nadasmasi Luis kag nabunggo siá sa mga kahon. Natumba siá sa duta kag natabunan sang mga kahon.

“Lusis!”

Indi na makahámbal si Luis. Napitalan siá sang mabug-at nga kahon ang iya nga dughan. Waay siá lain nahimo kóndì ikaway ang iya nga mga kamut kag butkon. Apang pila pa ka segundo sang nakuha ni Marie ang mga kahon nga naglubong sa iya. Nagpungko si Luis gingamit niya ang isa ka kahon agúd sandigan. “Kusog sa imo ba!”

“Ano?”

“Mabáskug sa imo! Nasakitan gani akon dughan sa mha kahon nga ini. Ikaw timo, ginhakwat mo lang nga daw waay sang unód.”

Nagpaturong si Marie. “Indi ako apag tikali. Waay ti unód ang kahon.

Mag-an gid kaayo!”

“Ati kon tood kuhaa abi, ihatag sa akon!” Gintudlo ni Luis ang kahon. 

Daw wala kabati si Marie kag naglakat sa kahon. Daliblang niya ini ginhakwat at ginbusdak sa batiis ni Luis. 

“Aragóy! Nabatyagan ni Luis ng gaw ginpungkuan siá sa batiia sang iya nga Tiyoy Borgy. Masakit gid ang iya dala nga bug-at sang kahon. “Aragóy! Kuhaa!”

“Ahay, maan sa imo Luis, kaladlawon sa imo permi.” Ginhakwat ni Marie ang iya kahon kag ginbutang sa tapad sang lalaki. Nagpungko gihapon siya diri. “Buksi bala, lantawa, wala unod.”

Ginbuksan ni Luis ang kahon. Isa lang ang unod sini. Indi siá magpati sa iya nga nakit-an. “Kuhaa Marie. Kuhaa!”

“Indi mo ako sóloguon.” Naglaturong lang si Marie. “Ohó, amo gid. May ara nga unod ang kahon.”

“Pahilog, kuhaa….”

“O sige, kay man nakilihog ka.” Ginpagawas ni Marie ang unod sang kahon. “Ngaa nagalapsi kaw haw? Ano ng kaladlukan dira?”

“Indi lang ini basta nga relo lang. Bulawan ini, kag anom ang iya nga kamút. Kilala ni Luis ang iya nakit-an. Ginkaptan ni Marie relo sang iya nga Lolo Jorge. “Akon na iya, pwede?”

“Ha? Alangan sa inyo ining garahe, inyo gid ni.” Ginahatah sa iya ni Marie ang relo. “Araó kuhaa.”

Ginatulok lang ni Luis ang relo sa kamút ni Marie.

“Hoy, ano timo? Kawirdo sa imo!”

“Luis! Luis!”

“Si Tiyoy Borgy!” Nagtindog siá. “Tagaua anay, dalii!”

Nagtindog si Marie. “Ano?”

“Basta!” Nabatuagan ninLuis ang dagko nga lapak sang iya nga tiyo. “Sige na bala!”

“Sige nga ano?”

“A….Kay…” Nagtulok lang si Luis sa mata sang iya nga tiyo. Waay siya maghunahuna, apang kabalo siya nga maglikay sang tan-aw kay para indi magtingala iya nga tiyo. Indi niya uyon nga makit-an sang iban amg relo sang iyaha nga lolo. Indi niya bal an kong ngaa apang kabalo siá nga tagoon niya ini sang mayad!

“O, Marie. Ngaa nakapungko ka dira?”

“A…..kay….”

Sang ginbalikdan ni Luis ang iya nga katutubo. Nagasuksok ini sa mga kahon.

“Nagastoryahanay lang kami.”

“Ay tood?” Ginpresentár sang Tiyo Borgy ang iya kamut. “Dali diri hija, ginapangita sang tatay mo.”

“A… sige. Masunod kang ako. Mau ihambal lang  ako kay Luis. 

Ginhapóhap sang Tiyo ang iya nga tiyan. “Sige, dalii kay basi makigan ka.” Naglango lag ini kay Luis kag naghalin sa garahe. 

Nagpungko si Luis sa mga kahon. “Mayad lang”. Ginsumbag niya kadali ang iya amigo sa bútkon. “Salamat ha? Pwede palantaw sang relo?”

“Nako Luis…” Ginakagat sang dalaga ang iya bibig. “Pasensya gid ako…”

“Marie?”

“Napungkuan ko bay….”

Nahigda sa mga kahon si Luis. “Ano? Hala! Basi maguba!”

Hinampak siá sa tiyan ni Marie. Nagkadlaw siá. “Ikaw gid, daw indi gid masulog. Tadlong bala kag pungko sang tarong, ari ang relo.” Ginpatong ni Marie sa babaw sang tiyan ni Luis.

But-at ini kag lamig gid. Tadlong nga nagpungko si Luis kag ginbutang ang relo sa iya nga kamut.

Ginahapohap niya ini. Danlog ini daw paryas sa salog nga bag o floorwax. Sa iban nga anggulo, nagasalaming ini sa sanag sang suga sa garahe. Makalingin sa ulo ang iya suga nga bulawan. 

“Ngaa anom iya nga kamut?” Ginpalapit ni Marie ang iya nga itsura sa relo. ” Aba, nami gid ho.

Tinago ini sa kahon, apang tama man ang iya nga oras. Ngaa araal ini sa kahon, Luis?

“Sa Lolo ko ini.”

“Tood? Ngaa daw perti ka hi-tech? Damo pa sang butones. Basi bala cellphone na? Papindot ay?”

“Indi”

“Dalok sa imo!” Nagtindog si Marie, nagpalagpag sang iya nga delargo. “Dira ka na lang!”

Nagtindog si Luis. “Indi na maghali! Hinulsuli ako…” Ginhatag niya ang relo. ” Araó… basta indi pag húloga ha? Sa Lolo ko ini.”

“Uyon ko lang man nga pislitón.” Ginkuha ni Marie ang relo kag ginpindot ang butones sang relo. “O, araó, waay man ti matabo. Pasayloa ko kay gapanghibot ako. Araó, kuhaa na.”

Ginpatubang sang dalawa sa itsura ni Luis. Kuhaon unta niya ini apang nagdugang ang siga siga, nga halin gid sa relo. Ginsakop sang sang ang tanan nga garahe. Nagbútá si Luis.

Nadula ang iya nga bug-at. Nabatian niya nga nagasinggit si Marie. Nabatian man niya ang iya nga gasingit sia.

Nagpanumbalik ang iya nga tanawon. Tapad siya si Marie, may ginakaptan gihapon siá nga relo. 

Nagpungko sila sa duta. Waay na ang mga kahin. Waay na ang ila garahe. Waay na balay nila ni Luis. Sa ila nga palibot, pila ka gatos nga babae kag lalake ang naglápnag. Sila tanan malaba ang buhok hasta sa hawak. 

ANG PAGSARIT NI CANDY

ni U Z. Eliserio

salin ni Jessie Ramirez

Una hiya nga ginbisita tulo nga gab-i tikang han ira pagkadto han klinika. Adto han sulod han kuwarto hi Marie, nakaturog na an iya mga bugto han igbaw han double deck. Pirit na nag-aaram hi Marie, pero diri niya masabtan an mga salita han iya libro. Paparungun na kunta niya an iya desk lamp ngan ti puwesto na ha double deck han mapakulaw hiya ha bintana.

Photo by Pedro Figueras on Pexels.com

Ngan kinita niya an iya anak. Kanawong niya ini. Dagko nga mga mata, guti nga irong. Nakabuka an baba hini, parang magyayakan.

Wara mabati hi marie, asya dinuok hiya han bintana.

Nawara naman hi Candy.

Tulo ka beses pa ini naliwat nga pahinabo. Kada gab-i. Tungod han ikalima nga pagpasabot han iya anak, ginpukaw ni Marie an iya bugto nga iya upod han kuwarto. Pero, san-o pa man makalusad tikang han double deck an iya bugto, nawara na an bata ha bintana. 

Nagbag-o han estilo hi Marie. Han sunod nga gab-i, imbes na dumuok, iya nala ginyaknan, “Kay ano Candy? Kay ano ka pa napakita? Ano it im karuyag nga paghimuon ko?”

Sinagbang an iya anak, pero dire ini mabatian ni Marie. Dinuok hiya han bintana.

Ngan nahinabo naman an diri niya inaasahan.

Gintapo hiya ni Candy.

Napaatras hi Marie, nahitalindas. Nahirantok han ligid han double deck – nahingaturog. Aga na han mapukaw hiya. Nagdadagmit pagtima para han iya klase. Urhi na hiya inabot. Waray hiya han kahuwisyohan hit iya mga klase, an paningodto na nag-iristorya an iya mga kabarkada na patay na hi Angelo han kitaa ha parking lot han kaagahun. “Pirit mayak nangunguyab han girlfriend hit usa nga ka-frat,” siring han usa nga sangkay.

Diri aram ni Marie kun matawa or mag-uuraw. Kahuman han klase, naglibot anay hiya upod an iya mga barkada ha mall san-o umuli. Pagdatong ha ira balay, inabtan niya nga wara an iya nanay, waray an iya mga bugto. Adto la an iya tatay.

Ginyawaan hiya hini. “Kay ano yana ka la?” Pakiana hini, sabay hithit han iya yosi.

Waray ini pansina ni Marie, sinaka hiya pasingat han iya kuwarto.

Sinunod an tatay.

Bag-o masirado ni Marie an portahan, sinulod an iya tatay ha kuwarto. Ginhaplos an iya balikat. “Maka-usa na nga semana,” siring hini. “Siguro maupay ka na hit yana.”

Ginduso ni Marie an iya tatay. Sinampal hiya hini. Tipadalagan sana an babaye tipagawas, pero gindusu hiya tipakat ha kama. “Naato ka na? Ano ba it mayda hit imo lalaki nga wara ak?”

“Marie! Marie?”

An iya nanay! Dinatong na.

May tinuktok han pinto han kuwarto. Binuhat hi Marie habang an iya tatay tipakat ha portahan. Han pagsulod han bugto ni Marie, ginuwa an iya tatay. “Ipapadayon ta ini nga pag iristorya hit iba nga adlaw!”

Han kinagab-i-han, han magpakita hi Candy, dinuok hi Marie, dinuok daman an iya anak/ Ngan hit una nga pagkahinabo, binati ni Marie an ginyayakan han iya anak. “Nanay,” siring ni Candy, “Nanay, kay ano ak nim pinabay-an?”

Aabotun kunta ni Marie an kamot han iya anak, pero an salaming la an iya nahikaptan.

Nawara naman hi Candy.

Wara kahingaturog hi Marie. Han batia niya an tilaok han kamanukan, binuhat hiya ngan dineretso ha banyo. Kahuman pumarigo nga magliwan, nasingat hiya ha kusina ngan inabtan nga nag-uuraw an iya nanay. “An im iroy,” siring hini, “an im iroy, gin-atake ha puso.”

Wara pag-uraw hi Marie. Tinawa hiya. Nagtinawa hiya han nagtinawa.

Han kinagab-i-han, nagpakita nadaman hi Candy. Imbes na dumuok hi Marie ha bintana, kinadto hiya han iya kama ngan hinigda. Nagkamang hi Candy tipakat ha iya. Gin-akay niya ini, yinakap. Dungan hira nga nag-uraw. “Pasaluy-a anak, pasayluy-a ako.,” siring ni Marie. “Nursing an ak gin-aadman, pero diri kita namangnu.”

Gamit an mga gudti na kamot, kinuha ni Candy an taklap ni Marie, ginamit para punasan an iya mga luha. “Babay, nanay,” siring ni Candy. “Babay, nanay.” Ngan nawara an iya anak. Liwat wara kahingaturog hi Marie.

Liwat, ginhulat niya an pagtilaok han kamanukan. Pinarigo hiya ngan nagliwan ngan siningadto ha kusina.

Ngan didto niya hiabti an iya nanay, nahuyang han salug.

Puros dugo an ira kusina.

Linuhod hi Marie duok han lawas han iya nanay. Gin-akay niya ini ngan yinakap. “Babay, nanay,” siring ni Marie. “Babay, nanay.”

Kahuman hat, wara na kitaa ni Marie an iya anak.

* Una nga ginlathala sa Mga Kuwentong Paspasan, gin-edit ni Vicente Groyon

(Quezon City: Milflores Publishing, Inc., 2007)

ANG HULING ROXAS-GASTAMBIDE

ni U Z. Eliserio

salin ni Riza Fetalvero

1

Alas kwatro ig higra si Matthew. Buong adlaw et Dominggo, nagpakaidamo yang sida et EverQuest. Buko nida gustong isipon kag tungkol kang Errold. Minatayey kali. Kung naging mabuot nak estudyante baga kali, o kung naging kaamigo’y nida, buko nida gustong isipon.

Photo by Dom J on Pexels.com

Buong tuig et 2010 nak sida’y ging mamalas. Enero, nagbuyag sinra it kag ida tatlong tuigey nak rayaga. Pebrero, naayamang ingga sida it gallstones. Marso, natabo nak uya ig eepekto kag mga buyong ag kinahangyan nidang magpaopera. 

Maadoy taa ka tuna it Abril. Nakaliwasey sida it ospital. Ibay-oney nida kag huling an-om nak units nak kinahangyan para sa ida MA. Ag sa wakas nahuyam nida kag credit card it ida manang ag nakapag-subscribe it sang tuig sa WoW. Pagkatapos, naayaman nida kag tungkol kay Errold. Sa Facebook. Ingga pa it nag-like sa balita nak minatayey kali. Abe siguro’y pangintrimis yang.

Nagpapananamgo sidang asa ospital kuno sida uli. Ugaling buko dahil sa operasyon para sa gallstones. Buang kuno sida, nagdedelusyon nak usang manggegera. Binati si Matthew it alarm et cellphone. Alas syetey. Pinayong nida kali, buko yang snooze. Uya sida ig bayutbot dahil inggwa pa sida et usang cellphone nak naka-set mag-alarm et alas syete y media. 

Alas otso,nakabati sida. Minuyatan ka ida cellphone. Parehong payong. Nasusuka ag naaamoy ka sip-on sa sariling hingabon, pinayong nida kag electric fan ag bumayutbot. Buko magkatuwang ka ida naisuksok nak tsinelas, pero uya nida ig isli. Binaoy kag tualya nida ag lumiwas it kwarto. 

Sa kusina naabutan nida kag ida tatay. Nakapilot, inggwa it hudot nak nagyeyelong manok. Nag-uk-ok si Matthew.

Nagmukyat kag ida tatay. Nagbayduhan sinra it tangho. Ibinutang it ida tatay kag manok sa usang mayukong nak di tubi ag binilin nida sa lababo. Nagpanglimugmog si Matthew. Uya sida ig papanglimugmog dati, nakaon yang sida it Sklyflakes o Marie o ubas para mawagit ka lasa et yaway sa ida yuba. Ngasing, buko yang tubi ka ida panglimugmog kundi Bactidol. Nagrurugo pa gihapon ka ida ngaya-ngaya. 

Uya puat it ruya ag panglimugmog sida. Naubos nida ka usang basong tubi nak di yamor nak Bactidol bag-o mawagit ka puya sa ida ing bubuga. Nagpanghimuta sida ag sumuyor sa kasilyas. 

Habang nagkakauyo, nagbasa sida et Camera Lucida. Nahuyog kali nida. Panlimang besesey nidang nahuyog kag libro sa sayog et kasilyas. Kalip-ot yang kali, ugaling indi nida matapos-tapos. Pinunpon nida kali, pinunasan et tissue, ag ibinalik sa tupar it mga uya unor nak bote et shampoo. 

Inabrihan nida kag water heater, nagbilang hanggang 30, ag inabrihan kag shower. Ag inuba ka t-shirt. 

Binaoy nida kag habon. Rugayey nak nawagit kag mga gutak sa ida sike nak rason kung asing naggagamit sida it sulphur soap, ugaling dahil nasanayey gihapon ra sida sa amoy, sigeda ka ida gamit et Dr. Kaufmann. Napapaguya sida nak pangayang Aleman pero ka hawong ay Tsino kag asa ads it kali. 

Uya nida ig hahabona ka uda, aber it kag dati pang ordinayong habon ka gamit nida. Ka ida pagkaayam kasi, aber niong klase it habon, mayain sa uda. High school nida eg tunae kag tuyar nak ritwal. Bihira sida magkapunggor. 

Inggwa it mga nagsisiling nak dapat mainit nak tubi ka gamit bag-o maghabon, ag mayamig pagkatapos. Pang-abre ag pangsara it pores. Uya si Matthew ig papati reli. Usa kali sa mga ing pag-awyan ninra it ida ex. 

Enjoy sida sa mainit nak shower. It kag maisot pa sida, uya sinra shower. Gamit ay tabo ag mayamig nak tubi sa inra pagkaligos dahil inatamaran sida mag-init. Dati katulin sida magkaligos. Ngasing, dahil malasa ka mainit nak tubi sa yawas, inaabot sida it halos usang oras. Ka problema reli, matulin maubos ka ida habon nak gamit panghapo-hapo. 

Karuyom kag salamin sa kasilyas ag yumamaw ray it maisot sa hagran pagliwas nida. Sinapoy it ida ilong ka amoy it natutubor nak manok. Sadya kali. Sa pagsugnar it ida tatay, perming nahihilaw ka yuto it kali. It kag minsang ida sinilinggan, nagkasabtanan sinra. Maguyangey si Matthew, pero ing papagyuto pa gihapon sida it ida tatay. Kada nagkasundo sinra. Isadyaon nidang medyo tubor ka manok, para indi matahawan sida it hilaw. 

Sa kwarto, karugay ka ida pag-ilis. Mahaba ka ida ritwal. Sentro it kali ka pagpahir nida it ointment tuna singit pabatiis na makatuyon. Iba kali sa gutak nida it kato sa sike, nak umudon sa sulphur soap. Sa ida singit, nawawagit ag nabalik. “Imaw ray kali,” nguyob nida. Ka kwaresma ka ida ing sasaan-an, nagyayadaw ka mga rapa aber sa inra sampayan. Kato ka ida hula, dahil minsan yang sida magpangatoy it tag-uyan. 

Nagpapanghakay, inayos nida kag unor it ida hambag. Unang adlaw it klase nida. Dapat taa ay nagpapang-agit-agit sida it mga estudyanteng late. Imbes, kinahangyan nidang

magpakabuot dahil sida ka estudyante. Nagmuyat sa ida cellphone, alas otso kinsey. Nagsapatos ag dumiretso sa kusina.

Nakatahaw kag manok, nag-aaso, kaibhanan it bahaw. Naghungit sida habang nagtetext. Traynta pa ka ida balance. Nagbaoy sida it usang lata et Coke sa ref.

“Pagkaaga,” siling et ida tatay. Nakaingkor kali sa atubangan et payong nak TV.

“Kalasa e,” sabat ni Matthew.

“Rayan ka sa imo nanay bag-o ka humalin.”

Nagyag-ok sida Coke, ag sumig-ab. Malasa talaga. “huley ako.”

“Magramyag ka nidang ing aayaba.”

Umumok si Matthew et manok ag bahaw. Ruha pang yag-ok ag ubosey ka Coke. Inisip nida kung kinahangyan pa nidang mag-abre et usa pang lata. Imbes, pumaagto sida sa kwarto et ida mga maguyang.

Karuyom, pero sauyo nida ka pagkakabutang it mga gamit. Kag marakong aparador nak huling human it ida tatay para sa ida nanay bag-o kali naging mayupa sa pagpanray. Kag swivel chair nak sida it nagbakay ay nakaatubang sa higanteng TV nak manong nida kag nagbakay. Ag kag higanteng katre halin pa sa ida ulo nak raya-raya ninrang magpamilya sa ap-at nak pagsaydo-saydo et bayay sa sakop et tatlong dekada. 

Ag kag huytanang bakal sa usang rugo. Sa rugo nak kali sida pumayungot. Ing patik-patik nida kag bakal nak takyob. Inggwa et tunog, mahinay. O boses kato it ida nanay? It kag maisot pa si Matthew, pananamgo nidang magkainggwa it basement. Tuyar it kag sa mga Amerikano sa Sweet Dreams at komiks it Archie. Indi nida mapatihan nak sa pagtuna nida it pagtudlo ay 

magkakainggwa ngane sinra it basement reli sa huling bayay—huli, siling it ida nanay—nak inra sinayduhan. 

Pero buko kato para sa ida. Para kato sa ida nanay. Bukoey gusto it kaling lumiwas tuna mamatayan et estudyante sa elementarya nak ida ing tudluan. Sa ekuylahang kali nag-aray hanggang grade 5 si Matthew. Sa eskuylahang kali nagtudlo sa halos trentang tuig ka ida nanay. Permi kaling ingga it alagang estudyante. Tagabulig sa paglimpyo it kwarto, tagapaya et blakbord, tagabulig pag naabot ka tray para sa recess. Kag huling alaga et ida nanay, sa iskwater nakaistar. Permi kaling nagpapaindi sa ing tataong sandwich it kag maestro. Gusto yang kuno it kali nak magbulig kada naghuhuyat pagkatapos et klase. Nasagasaan kali it tren it kag matigrag sa jeep nak ida ing sasabitan. Kung Sabado ag Dominggo kasi ay nagbabaligya kali it sigarilyo. Gusto taang magpusnga ni Matthew pag ida narurumruman kag korning istorya.

Kag kaso’y klaro kali, ag nabuang ka ida nanay reli.

Binatak nida kag huytanan, inalsa kag takyob. Ayam nidang ingga it iba pang liwasan it hangin kag basement—buang ka ida nanay, pero kinahangyan pa gihapon it kaling maghingab—pero buko nida ayam kung rein nakaposisyon kag usa pang sudlanan sa irayom it inra bayay. Nakakabuang kung sakali mang magkasunog, marako ka posbilidad nak matuyar sa mga manok ng ida ing kakaon ka ida nanay.

Inabrehan nida kag iwag sa tupar it hagran, ag pumilhig. “Ma?” Nakapilang tikang sida.

“Payonga ng ilaw!”

“Ma…”

“Payonga ng ilaw!”

Naghingab it marayom si Matthew, pinayong kag iwag, ag liniwas kag ida cellphone.

“Payonga pati kina!”

“Baka marapa ako.”

Umukaw kali. Pay erong nag-aapin sa ida mga anak, o pagkaon. “Halan. Halan kina ay puydeng inde eg payongon.”

“Salamat.” Nakapayungotey sida reli. Amoy buyak ka libor. Bag-ong kaligos ka ida nanay. Inggwa it kasilyas sa basement ninra, inggwa it ref ag katre. Sa rocking chair kali nakaingkor. Baka buko ra kali buang? Buko pananamgo gihapon nida nak bumuyag sa mga tawo, magpakasadya ag mag-usa?

Binag-o ni Mean ka ida pananaw. Si Mean, kag ida rayaga. Kag ida ex. Ka ida buhay.

Nagtagan si Matthew. “Kamustay Ma?” Kinahangyan nakong magrali ha?”

“Minatayey kag binata.”

“Ma?” Binutong nida kag usang monobloc halin sa ringring ag umingkor sa atubangan it ida nanay. “Buhi pa ako, Ma.”

“Aya ako eg tuyara. Buang ako, buko tanga.”

Napahidom si Matthew. “Oo, minatayey kag binata.”

“Kung tuyar, ayamey nimo kag kinahangyan nak hemuon.”

“Ak ing huhuman, Ma.”

“Bakakon.” Nagmustra kali nak pay matulay, pero kato yaki ay mabaydo yang it posisyon sa pag-ingkor. Sige ka paghiwas sa rocking chair. “Ayam ra nimo ka gustong bisayahon it kaling tanan.”

“Waya ako ayam, Ma. Buko ra sigurong sida ngane kag sinasa—“

“Ayam nako kag klaro!”

Ayam ni Matthew. Namamasran it ida nanay ka mga paabuton. Ka pagkamatay ni Ernold, kung si Ernold gane kag binata, usa sa mga signos. Ugaling buko pa nida buot nak isipon kag mga paabutong epekto et mga kali. Maramo pa rang signos bag-o maggrabe ka sitwasyon. Buko ra sida tuyar kang Noah o si Joan of Arc o kung siomang santo, buko ra engkanto ka ida nanay. Ugaling limang tuigey kaling nakaistar sa basement. Limang tuigey nak kali’y nag-uukaw it kung nio-niong tuytuyanon, kung nio-niong suno sa mga paabutong kahadlukan.  It kag una’y uya it nagpati, liban sa ida tatay. 

Ugaling kag mamuslok kag ida manghor, nagtunang magpanimati si Matthew. Tinunaan nida it suyat ka mga ging bibisaya it ida nanay. Kali kag nagsiling nak makikilaya nida si Mean, ag ibilin sida et kali. Permi sidang nag-aasa nak ingga it bag-ong mga bisaya ka ida nanay, suno sa pagbilta it ida dating rayaga. Ugaling yang gane, pauli-uli yang ka bisaya it kali suno sa mga signos. 

“Ayama Matthew.”

“Ma?” 

“Ayama kung sida gane o buko kag binata. Ag kung imaw, himua kag ayam nimong kinahangyan nak hemuon.”

“Ma, buko ako pulis.”

“Ayama, Matthew. Ayam nimo kung sio kag nagmatay sa imo kaamigo. Ruto yang nimo maaayaman kung sida o buko kag binata.” 

“Ugaling Ma…” 

“Haliney. Alas nuevey. Maaabansay ka.”

 Nagkuot kali it sanggatos sa ida suso “Pamplete nimo. Sakay it taxi.”

Binaton ni Matthew kag kwarta. Tuminrog ag hinaruan kag pisngi et ida nanay.     “Mahaliney ako.” Matulin ka ida pagtawog sa hagran. Mayungotey gane sidang mabakiar. Ingga sida it narungog. 

alingaw-ngaw it ida isutang pagkahuyog o hayakyak it ida nanay? Tan-ay kag huli.  

Rugayey kaling uya eg guguya. 

Sa kwarto it ida mga maguyang, ibinalik nida kag takyob it suyuran. Lumiwas sida, binilin kag sanggatos sa center tale it inra sala. Nakaabre kag TV. Sa sofa, tuyog kag ida tatay. 

Marahan nidang sinara kag hanran sa ida pagliwas. 

Pagkaliwas sa inra gate nagbungar sa ida kag nahinabo sa ida nakarayan. Ruhang apas nak ing papangidamuan kag usang door bell. Sa huli ninrang bayay, nakarakop sida it ruha pa gihapon, ing iistorbo—sigurado sida it kato—kag mga nagkakatuyog nidang mga maguyang. Sinugod nida kag mga anak, burot it rayagan kag usa ugaling mas maisog kag kaamigo.  Nagtinir kag apas, mga sidam, onse anyos siguro kali, sa habig it inra door bell. Naparuyog si Matthew sa tungor it kali. Nagmuyatan sinra. Nag-aakat kag kidamot it kag apas sa door bell. Nakangisli kali, yunot kag usang ngisi. Nag-uusang itom sa hilera it mga puti. Pinindot it kag apas kag doorbell ag sinuntok ni Matthew kag inra gate. 

Kag apas talaga it ida asuntukon. Nagbag-o kag ida desisyon nakabulas kag apas sa ida kamao. Aber uya natamae, nagtibaw kag apas. Nagyamhong kag mga kinadmot ni Matthew ag tatong adlaw matapos it kato pinabaranggay sida it kag nanay it kag apas.  Sinuntok nida kag kabadeng kato. Usa sa mga rason kung asing kinahangyang sinra’y magsaydo. 

Uya nida eg pansina kag ruhang apas nak nag-iidamo. Kilaya nida kag nakaistar sa bayay nak ing papangidamuan et kag ruha. Mga manggihaling binata kag nagrerenta ruhang palapag. Usang beses kada buyan nagvi-videoke kag mga kali, ag perming naabot et karsada ka inuman. 

Kinahangyan gane sigurong ibhan talaga nida kag ida nanay sa basement. Mayado sa mga apas, malayo sa mga mayango-yango. Mayado sa mga tawo.  

Lumiso sida sa wala sa Scout Reyes. Mayadong baktason kali paagto sa sa kanan, nak maramong manunugay nak nag-iidamo sa bayay ni Angkol Efren. Minsang nakapusoy dos ruto si Matthew, ninunot sida et ida pinsang yubog sa utang. Ka ikaruhang kanto ay Magnolia, reli nakaistar kag ida pinsan, nak tatlong buyaney nak uya nida nakikita, ka rason kung asing pag nakasasapoy nida si Angkol Efren ag ibang manunugay ay nasuong yangey sida. Ingga kuno kali it ing takaw sa sugayan. Ka ikatatlong kanto ay Scout Chuatoco, kung rein inggwa it illegal nak carinderia nak uya it nagrereklamo dahil reli eg kakaon ka mga taxi driver ag reli marali makasakay et taxi.  

Mararayanan ni Matthew kag dating squatters ares nak ngasing ay parkingan it elementary school et Barangay Roxas. Mararayanan nida ka HQ et MMDA. Sa adlaw nak kali ingga it minatay nak uning pilang metro ka yado sa ing tatambayan it mga traffic enforcers. Nakapalibot sinra sa usang nakasakay sa motorsiklo. 

Sigeda yang ka gulo ag saplir et mga uda. Rahina kag Let’s, carienderia sa habig et HQ, kaunan et mga MMDA, mga empleyado et Post Office, ag mga drayber it Roxas-recto. Datiy ingga et mga Roxas-Gastambide nak jeepney, siling it pinsan ni Matthew, ugaling ngasing ausay kuno kag ingga it tuyar nak prankisa. Tuna it kato uya pa nida nahahangowe kag huling unicorn it kali, ugaling nagpangako sida sa ida sarili nak kung mag-abot kag adlaw  nak makasapoy nida kali, aber pa parein sida, aber guano kabug-at pa ka ida raya, ibilin nida ka mga tarabuon sa adlaw nak kato ag masakay. Buot nidang mahawongan kung niong klaseng lugar ka Gastambide. 

Nakaabot sida sa Roces. Reli sida mahuyat it jeepney byaheng Pantranco, kung rein ruto sida masakay et UP-Panranco. Iniliwas nida ka ida cellphone.  

Alas nuevey.

Nagrayan ka usang jeepney. Pinara ni Matthew kag taxi sa likor it kali.

Alas nueve bentey sida nakaabot sa UP. Sanggatos ag dyes pesos ka plete. Uya’g suklii it kag drayber kag ida sanggatos ag baynteng ing rawat. Bumaba sida sa Shopping Center. Kuwaresma ag MA ka klase, kabuot ag unorthodox ka ida maestro ag sa bayay et kali sa UP ka inra klase.  

Pilang ero kag bumatok sa ida, ugaling waya ra it nagpangyagor sa mga kali, ag nakaabot sida nak pamuyos et gaos dahil sa rangga, ka una sa ruhang klase nida sa adlaw nak kato. Biningga sida it pamilyar nak uda. 

2

Waya pa gihapon si Matthew, ugaling bukoey dahil sa minatay nak kaamigo ka rason. Nagkabalikang nak pay buko sinra ni Mean.

Indi sida makapati sa ida kaswerte. Nagtunaey yakeng mag-MA kag kabade, ag nag-enlist kali sa klase mismo ni Matthew dahil gusto nidang maging kaklase kali.  

Mas buko kapati-pati ka kamalason ni Mean. Ap-at nak dominggo pa yang kali sa trabaho sa usang website et kag masisante dahil sa kikorek ka grammar it editor in chief. Pilang buyang sidang nagtinir yang sa bayay, ugaling nakabawi ra gihapon ag nakapasok sa pagraraket para sa usa ray nak website. UK-based sa halip nak local tuyar sa naunang ing pasukan, kada mas mataas ka sweldo. Nakakatipon kali kada nagdesisyong mag-graduate studies, ag nakabuyagey pati kali sa mga control freak nak mga maguyang. Nag-dissolve kag kumpanya usang adlaw bag-o magtuna ka eskuylahan it summer. 

Kali kag inra ing papag-esturyahan habang asa klase. Pagkatapos, nag-absent si Matthew sa sunor nak klase ag nag-mall sinra. Ka inra nakalipas it inra ing papag-esturyahan habang nagpapamasyar sinra sa cyberzone ag kumaon sa Jollibee. 

Kag nagruyomey, nagpangikag nak mag-inom si Mean. Datiy parehas sinrang uya eg iinom. Pagka-break, naging manginginom sinra pareho. Nagtungoney si Matthew, pero makusog pa gihapon sa inuman si Mean, laloey sa San Miguel. “Siling gane nako buko Light e,” siling et kali sa waiter, “Nio ka imo muyat, gusto namo ka Light? Mayango kami, indi kami sa Light!” 

Ruha-ruha kali kung umorder et beer. “Akoy it mainom para sa imo,” siling ni Mean. Ag kato kag rason kung asing sa bayay ni Matthew sinra nakapauli. 

“Uya kali,” hinghing ni Mean habag katupar sida. Ging kakagat et kali kag ida talinga. “Uya kali.” Ikaruhang adlaw it klase. Sumuyor sinra kung rein sinra magkaklase, ag nag-absent uli si Matthew sa paruha dapat nidang klase. Nagpauli sinra it alasdose. 

“Uya ka pagihapon nabag-o,” siling ni Mean pagkatapos ni Matthew. “Pilang segundo kato? Nag-abot baga it usang minuto? Bag-o pa makasabat it sorry si Matthew, itinungor ni Mean kag bibig nida sa kayake. 

Tuyog maghapon si Mean. Datiy makusog kali eg huyagok. Bukoey ngasing. Halos uyaey gane eg hihiwas kag rughan it kali sa paghingab habang nagkakatuyog. Kinahangyan pang itungor ni Matthew kag screen et iPod Touch sa ilong it kali para yang masiguradong naghihingab pa kag kabade. 

Nagkaligos sida. Pagkaliwas it shower, sinapoy sida et ida tatay. “Hanggang sauno reli kinang kabade?” 

“Buko sida kabade, si Mean kina, pilang tuigey nemong kilaya.”

“Buko sida kabade?” 

“Buko sida kabade yang.” Ipinahir ni Matthew ka ida damot sa tualya, pagkatapos ay hinuytan kag abaga it ida tatay. “Pabad-ey. Uya sida pambadar it renta e. Alangan rang bumilta sida sa ida mga maguyang. Ayam ra nemo kag mga esturya nida patungor ruto.” 

Pinayong it ida tatay kag iwag sa kasilyas. “Uya ra ako problema sa pagtinir nida reli. Ka ako yang, kung puyde aya tan-a kamo eg pakagulo. Ag kung puyde nidang ipilak kag mga tissue ag cotton buds nak id aging gagamit imbes nak ibilin sa tangke it inodoro.” 

“Ak asilinggon.”

“Ag kung puyde taa aya kamo eg pakagulo. Narurungog et mga kalibor. Ag it imo nanay.” 

Usang adlaw imatdon sinra it kag mga squatter nak kato. Ingga gane sinra it mataas nak gate, paka-lock gane sinra it mga hagran, asa suyor ra it compound kag kriminal. “Halan, halan. Mapatugtog ako it makusog para inde kami marungog.” 

“Ag aya baga eg pagamitan kag Mane ag Tail, ako kato.” 

Nagpapanguyogey si Matthew. “Puyde bagang isuyat nemo yangey tanan, kinahangyan pa nakong mag-ilis.” 

“Halan. Ibilin nako sa lamesa it kusina.” 

Sa kwarto, mahipos nak nagkakatuyog si Mean. Mahipos nak nag-iilis si Matthew. Pagbilta sa liwas, namuyatan nidang di hudot nak yellow pad ag bopen ka ida tatay. Lampasey it usang dosena ka naisuyat et kali. “Ruhang adlaw pa yang sida reli a.” 

“Aba’y pangutan-a nemo kinang kabade kung ingga ako it ging suyat nak human-human yang.” 

“Annie, Annie, buko kabade.” 

“Aba’y pangutan-a sa imo ani kung ingga ako it isinuyat nak human-human yang.”

“Nagpapaguya ka?”

“Kung nagpapaguya ako, ihuyaton ka nakong magsiling it imo kalokohan, pagkatapos isiling nako, “Isiling nemo kina sa imo ani nak opaw.” “Napaguya it pagkakusog ka ida tatay. Karugay. Tumungon yang kali kag ingga et buzz nak maghalin sa basement. Senyales kato it ida nanay. “Ruhang gab-iy kinang buzz nak kina. Kung tan-a yang, aya kamo eg gulo.”

Napakagaw it uyo yangey si Matthew ag bumilta sa kwarto. Naabutan nidang nakaingor sa atubangan it computer si Mean. Nakakulismor kali sa ida.

“Narungog nemo tanan?”

Uya kali eg sabat. Inabrehan yang nida kag VLC player, pinili kag folder nak nag-uunor it The Ring Cycle ag itinodo sa 200% ka volume. Hinaruan it kali si Matthew. 

Uyaey sinra nakapaninghapon. Sa pangatlong pasok ni Matthew bukoey sida instant nak niliwasan. 

Nagkatuyog sinra pagkatapos, nakapatong ka ida walang hita sa mga hita ni Mean, asa irayom it liog ni Mean ka ida baraso. 

Binati sida it pamitig et mga batiis. Tuyar it kag dati, nagmukyat sida, nag-unat, naisip nak ingga it sala sa ida ging huhuman, ag nagtunang magpanguyog. Ka una nidang instinct ay umukaw, ugaling isarado nida ka ida bibig. Mapangisay sida, mahudot sa mga uyunan, tamong, mababaoy sa pwesto kag bedsheet. Nag-abot it lampas sa usang minuto kag cramps nak kali.

Nagbreathe in-breathe out sida, an-om nak beses, tigsasampuyong bilang ka paghudot sa hingabon. Advice kali it usa nidang kaamigo para indig tubong-tubong ka ida rughan pag-inahika. Naayaman nidang epektibo sa iba pang klase it yawhak ag paghapros it puso. Uyaey kag pamitig ugaling rahagto pa gihapon kag hadlok nak ing aatake sida halin sa suyor, sariling yawas ag 

Waya sida it mahuman para mapigihan kali. Laloey nak inde sida reli, nak ka sakit ka madesisyon kung hanggang sauno kali marugay. Inggwa it usang beses, kakabuyag pa yang ninra ni Mean, nak nag-abot it sampuyong minuto ka paghapros it ida mga batiis. Uya sida eg ukaw it kato, uya it ing hagaran et bulig. Ugaling hudang-huda sida sa ida sarili. Indeng gadur sida sa ida kayudahon. 

Sa ikatatlong uli it ida breathing exercise yang nida namasran uayey sa katre si Mean. Nagbangon sida, binuksan kag ilaw. Namuyatan nidang asa katre pa gihapon kag hambag it kaling puno it baro. Ugaling uyaey kag cellphone it kali, pati kag ang Matthew.

Sa kusina nakakita sida it note. Maghalin sa ida tatay, nagliwas kali para mag-withdraw. Alas otsoy, siling it orasan. Uyaey eg hihiwas ka ida damot it kaling pangsegundo. Inabrehan ni Matthew kag TV, ugaling uya channel nak nahanap nidang makakasiling sa ida it tamang oras. Nagsil-ip sa liwas. Karuyomey. Gab-iy. Nagtungon ka panahon. 

Tatlong beses nidang inukaw kag pangayan it kag dating rayaga. Nioy baga gane sinra ngasing? Magkarelasyon. Kato kag tawagan it mga aktibista nidang estudyante. Karelasyon, pinaisot ka naruromruman niday si Errold. Nakakaintindi kali sa mga aktibista. Buko ayam ni Matthew kung gauno. Ka ayam nida, mas maramo pa kaling napagtuang rally kaysa sa ida, aber sida ay puro basa sa mga gawa ni Lenin. 

 Lenin. Siling sa ida dati ni Mean, pag nagkaanak sinra dapat pangayanan ninra kaling John Lenin. “Kato kag panganay, kag bunso ay si Paul McCarthy.” Pilang adlaw pagkatapos it kabisayahang kato nagbuyag sinra. 

Usang replay et Pokemon kag nagpiga sa ida pagyukso-yukso sa mga channel. Chiu. Chiu ka apelyido ni Errold. Apelyido ka tawag nida sa mga estudyante. Para indi sida masyadong maging close. Para mala-militar. Para mapigahan kag imahenaryong relasyon nak siling nida 

Interpretasyon nida kina Ranciere ag Freire ay imaw it harang sa pag-eskuyla. Lenin, Ranciere, Freire. Asing sida’y inabilin it mga teorya kung kinahangyan nak gadur nida kali? Ado pa ka ida mga estudaynte, katong mga uya eg kukunwari sa pagiging ansyano o maayo, uya ibang hanrom kundi magpakasarap. Kung uya eg balik si Mean sa ida buhay ay nag-iidamo taa sida ngasing et EverQuest 2. 

Asa tunga-tunga sida it advertisement kag marungog nida kag buzz. 

“Alangan ra,” Rein pa gane mapapagto si Mean kundi sa ida nanay? Inasaputaney gane ka ida tatay sa kabade, ngasing pati ka ida nanay mareklamo. Ugaling naisip nida, kung indi eg bilta si Mean sa ida buhay, nag-iidamo sida ngasing et WoW habang ing papayuduan ka mga nakarayan ninra Errold. “

Nagpaagto sida sa kwarto et ida mga maguyang , namuyatang nakapalastar yang kag takyob it rayanan sa basement. Bumaba sida. Uya iwag. Hinaphap nida ag nakta kag switch. Makapilang beses nidang itinaasa-baba, pero uya hadag nak nag-aabot.

“Ma?” hinghing nida.

“Matthew!” ukaw et ni Mean. Ingga it nagyabunok. Pay yawas nak nahuyog sa sayog. Buko nida ayam kung rei di halin kag boses et kag kabade. “Mean?” Uya sabat.   “Ma? Ma, nio ka naghinabo kang Mean?” 

Uya kag ida cellphone, waya flashlight. Hinaphap nida ka hangin sa ida atubangan. Nagtikang sida it usang beses. Ag usa pa. Ag usa pa. Nauntog sida sa pang-ap-at nak tikang. 

Naghadag. Namuyatan nida sa rocking chair ka ida nanay. Asa katupar it kali si Mean. Nagruyom uli. Nagsadawan kag itom ag puti sa ida mga mata. “Ma, nio ka imo ging human?” 

“Tabang…”

“Mean! Mean? Ma?”

“Tabang!”

Nagtikang sida uli ag narapa. Yabot ka tunog et pagyapasak et yawas nida sa sayog. Buko buy-og, buko makusog, halos hinghing. Pagkadurog. 

Umukaw sida.

Naghadag uli. Una nidang namuyatan ka uda ni Mean. Inihigra sida it kali sa sayog. Paruha nidang namuyatan kag waya sa lugar nidang amindigit. Hudot ni Mean ka ida baraso. 

Pangatlong namuyatan nida ka ida nanay. Nagtinrog kali maghalin sa rocking chair. Yumuhor sa habig ni Mean. Bag-o pa makabisaya si Matthew, hinapnit it kali kag ida baraso kang Mean ag inutong ka ida amindigit. Umukaw sida uli. 

“Anak, anak…” Nagliong-liong kali, bumilta sa rocking cair.

Binuligan sida ni Mean makaingkor sa sa monobloc sa tungor it ida nanay.

“Anak naman,” sisling it kali, “minsan yangey gane kami mag-idamu it manugang nako.” 

“Ma!” Ingga pa tan-a it asiling si Matthew, ugaling isinarado it hapros ka ida bibig.

“Ag nio ka atawag nako sa ida, aber?

Hainaruan sida ni Mean sa pisngi.  “Aayaey eg kontraha si mama, Matthew,” hinghing it kali. 

“Muyati? Naiintindihan nida ako, aber marugayey nak uya kami nakita. Pati gane pag-idamu marali sida eg sugot.” 

“Nio bagang idamu kato?” Tumulay sida, naghanap it usang monobloc. Nakakita sa tunga it basement. Kali yake kag nagpatir sa ida. Pinaingkor nida si Maean, pinuyot kag nabali sa ida amindigit ag umingkor sa atubangan et ida nanay. “Kung gusto ninrong mag-idamu, puyde nakong dar-an kamo et computer reli sa baba.” Datiy mahilig sa mga Pop Games ka buo ninrang pamilya, laloey katong Bookworm. Nagbag-o kag tanan kag mamatay kag estudaynte it ida nanay. 

“Magkunyari yang taa si Annie nak biktima it ako pagkulam. Imaw gane kato nene, nalimtaney nako kag ato ging papagbisayahan. 

‘Imaw gane kato, Mama.”

“Ag ikaw kag tagapagsaklolo nida dapat! Imbes. Pay tanga ikaw. Tungney gane ng imo pagtibaw.” 

“Uya ako eg titibaw.” Tinungnan ni Matthew kag ida pagtibaw.

Maghalin sa taas narungog nida ka pag-ukaw it ida tatay.

Nagtaas ka kilay it ida nanay. “Binilin nemong bukas ka TV?” 

Naghingab it marayom si Matthew. “Narungog nako kag buzz nemo.” Mahaba kag ukaw it ida tatay. Tumulay si Matthew. “Nrungog ran emo, buligi kuno nako sida sa grocery.” 

Napakagaw sida it uyo. Gab-iy, asing halin kali sa grocery? 

“Ak ipagtuaney,” siling ni Mean, ag bag-o pa makabisay kag mag-nanay ay nahaliney kali sa basement. 

Tumulay nak raan si Matthew, pinakando kag mga monobloc. “Kinahangyan nakong pumagto sa taas. Baka magmatdanan katong ruha.” Hinaruan nida sa yupa kag ida nanay. 

“Alage ling ako maguyang,” hinghing et kali.

“Buko nako sida asawa, Ma.”

“Indi pa.” Ngumisli kali. Kumpleto pa ka ngisi et ida nanay, buko tuyar sa ida tatay nak puroy pustiso. “Aya eg labane, Matthew, mahahapros ka yang, pagkatapos masunor ka gihapon. 

Uyaey sida eg sabat, tumawog yangey sida. Sa kusina naabutan nidang ing bubuligan ni Mean ka ida tatay sa pagliwas et kag mga pinamakay nak grocery. Nagpapanghoy kag ruha.

“Narurumruman nemo kag napaaway kita dati sa Kamuning?”
Nagkulismor si Matthew. “Et kag brownout?”

Nagtunang magtalip it apple ka ida tatay. Kang Mean kali eg eesturya. “Brownout, bagyo kasi. Pero taposey kag bagyo, brownout pa gihapon.” 

“Ondoy kato?”

“Buko, buko. Frank ata. Frank baga gane?” 

Nagliong-liong si Matthew. Bag-o pa kay Frank. Pagka-college pa yang nako it kali.” 

“Oho, oho.” Inabot it kali kag natalipaney nak apple kay Matthew, ag kali ay nagtalip pa eiusa. “Uya iwag, e nagtungoney kag bagyo uya pa kami ayam kung nioy ka nahihinabo sa sanlibutan. Kada, ing nunot nako kaling si Matthew sa Kamuning. Saradoy ata kag grocery nak kato.” 

“Nio yangey ngasing, feeds kag ing babaligya, baka mas mahay pa gane sa mga stall sa merkado.” Nagkagat et apple. “Maguspang.” Inabot it kali kay Mean.

“Tapos?” Kinagat it kali kag apple. “Magumo, Tatay, aya eg pati raha.”

Nagtaas kag kilay it tatay ni Matthew. Pero nagsigeda kali sa pa-esturya. Nag-abot kami ruto, naglingap it matabang baterya. Kinahangyan kasi kag matabang baterya. Pulos AA ag AAA kag amo baterya sa bayay, e kag ausa bugtong nak radyo, ay matabang baterya ka kinahangyan. Marali ra kaming nakahanap. Ugaling, pagkahaba ka pila, usa yang gane ata kag cashier.” Nagkagat kali sa iakruhang natalipang apple. “Magumok, bakakon kang apas ka.”  

“Tuluyan ninro kag esturya.” Binaoy nida kag apple kay Mean. Nagkagat sida uli. “Maguspang talaga e.”

“Nioy gane baga? A, oho. Kag ako ging human,” itinao it kali kag ikaruhang apple, ag binaoy kag una, “pinapagto nako sa hagran si Matthew, ag naunay ako sa pila. Sige ka parungog it mga tawo. Uya kuno ako it ing pagguyangan. “Gumuya kali.” Uya yangey nako sinra it pansina. Ingga gane baa it magudor sa ako pabalik, pero nakabaderey ra ako. 

Hudang-huda it kato si Mattew, pero kung ingga it naggudor sa ida tatay, ayam nakong hanrang magpangsuntukan sida para reli, aber sinra it sala. “Papauli, nagrugos uli,” siling nida. Kinagat nida kag paruhang apple. Magumok gihapon kali. “Ag pag-abot namo sa bayay.”  

“Inggay it ilaw?”

Nagginur-anan kag mag-taytay. Nakangisli yang si Mean, rahan-rahan ka pagkagat sa apple. 

Pagkatapos it pilang Segundo, siling it tatay ni Matthew, “Halan, mayuto pa ako.”

“Ibuligan ka nako tatay.” Rumako kag mga kagat it kali, ag matuling naubos kag apple. 

“Ayey, nene. Sa kwarto yangey kamo. Aya yang kamo eg pakagulo, mahilak ra kamo sa ako.”

 Nagpamuya si Matthew. Gumuya si Mean.

“Nio ka gusto nemong suya?” pangutana sa ida it ida tatay.

‘Sinigang.”

“Halan, pero hemuang triangle kinag mga plastic it grocery.”

“Nio?” 

Uya eg sabat ka ida tatay. Nagtunang magpangarkar kali sa refrigerator. 

Tinipon ni Mean kag mga plastic. ‘Akoy et bahala.” Pumaagto sinra sa kwarto

ni Matthew. Umingkor kag kabade sa katre. 

Umingkor si Matthew sa swivel chair sa atubangan it computer. “Ayam baga talaga nemo kung pauno hemuon kag gusto nida?” 

“Oho. Abrehe ng computer, pagkatapos nako it kali, pa-facebook.”

Sumunor si Mattew. Sampidaton magboot ka ida computer aberey uya pa kali it ruhang tuig. Kinahangyan nidag magreformat pero buko sida maayam. Se Errold kag ida computer man dati. Inde mapigahan ka sarili, pinaagtuan nida kag profile it kali sa Facebook. Rahagto pa gihapon kag anunsyo it pagkamatay it kali. Rahagto pa gihapon kag ruhang like.

Tuminrog si Mean sa likor nida. Ibinubho it kali kag halos usang dosenang plastic nak triangle sa gibahan ni Matthew. “I’m sorry. Narungog nako kag balita pero buko nako ayam kung pauno ibring up sa imo.”

“Uya kato.”

“Gumiba si Mean sa ida. Kinupkupan sida. “Mag-esturya ka.’

“Patungor rein?”

“Patungor sa ida.”

Inex ni Matthew kag Chrome. “Nio baga?” Nagsinghot sida. “A, naesturyay baga nako kag napahuda ako sa ida? Katutuna pa yang it klase it kato. Feminismo pa kag trip nako dati. Psedofeminismo. Basta. Ingga it estudyanteng nagsiling, pag kuno nag-asaway sida, okey yang sa ida kung ipatungnon sida it ida asawa sa trabaho. Siling nako, aya kamo eg tuyar class, sala sa usang kabade ka magtungon sa trabaho. Tapos, inusa-usa nako sinra, nio ka trabaho it imo nanay ka pangutana nako. Pag-abot kay Errold, siling nida uya. Ingga kuno et deperensya ka ida nanay. Nagsinghot uli sida. 

“Nio ka imo siling?”

“Uya. Nio ka ak maisisiling? E di uya nako sida eg pansina. E di uya nako sida eg pansina, nagsigeda ako sa masunor nak estudyante, Pagkatapos it klase, inayaba nako sida. Naghagar ako ei pasensya.” 

“Nio ka ida siling?”

“Uya ra kuno talaga deperensya ka ida nanay.”

“”Tarantado yake sida e.”

“Minatayey kuno kasi.”

Humugot ka pagkupkop ni Mean. Pilang minuto pay nagsinghotey gihapon kali. 

Gamit ka walang kidamot, inabrehan uli ni Matthew kag Chrome, bumilta sida sa Facebook. Pumagto sida uli sa profile ni Errold. Binasa nida uli kag anunsyo it pagkamatay it kali. Rinugangan pa nida et usa pa kag mga like. 

3

Permi pa gihapong ing lilingap nida si Errold. Ayam nidang minatayey kali, nak uya eg paparamdam kag kalag it kali. Kag ida una ag bugtong nak boyfriend. Permi pa gihapon nidang ing huhuyat si Errold. 

Dominggo. Asa mall sida. Makita sinra ni Mean. Nakaingkor sida sa greeng bench sa tunga it Cyberzone et SM Marikina. Tatlong orasey nak late si Mean. Mahapros ka igot ni Matthew. Kai da narurumruman ay ka inra pag-ubay. Pag kabade ka kaibhanan mahilig sa anilingus si Matthew. Buko pag kayake.
Ingga et nag-uukaw nak apas mayungot sa ida. Nag-uuman kali patungor sa ida hali. Inagaw kag idamuan nidang espada. Binisar-an it kag tatay kag nagpang-agaw nak anak, habang kag nanay ay ing aamo-amo kag inagawan. Ka narurumrumn ni Matthew ay kag duwelo ninra ni Professor O’Mahoney et kag 2007. 

Ka ayam it tanan, nagtitrip yang sinrang ruhang nerd. Kag visiting Professor halin sa Ireland, import et Department of English and Comparative Literature, laban sa Instructor nak perming inggaat raying marakong padong. Kang Prof. O’Mahoney unang naging si Errold. Si Matthew kag nagpang-agaw. Aminado sidang sida kag nagpang-akit, kag nag-agrang magtraydor.Hanggang ngasing, tatlong tuig pagkatapos, inde pa gihapon nida maipaliwanag kung asing kato yangey kag kapangyarihan it atraksyon. Baka pinainom sida it gayuma it ida nanay. O mahilig yang sida sa singkit. 

Kag sa tunay hinipir ninra kay Prof. O’Mahoney. Ka sa tuna, buko pa buot ni Errold nak ibilin kag balbas-saradong oso halin sa Ireland. Palibhasa halos yuhuran kali et mga taga-English department, ag nakakatapon ka pagkagusto. Nagpayag si Matthew. Binakyan nida it Nokia N95 si Errold, cellphone nak exclusive para s amga text ag tawag nida. Sa mga mayayadong mall sinra eg kikita, buko sa SM North ao Trinoma. Tuyar sa Power Plant, o Market! Market! Pagnagmotel sinra, buko sa Cubao o sa Sta. Lucia. Kinahangyan pa sa Baclaran o Monumento. Adventure gihapon, kato kag tuna it pagliwas nina ni Matthew sa Quezon City. 

Ag tuyar it tanang adventure, napagto sa espadahan kag esturya. Buko nida ayam kug sauno sinra naging mas seryoso ni Errold, pero natatanraan nida kung sauno sumabog tanan. Permi sinrang nagkikita it kato sa Katipunan Ministop. Muuna permi eg abot si Errold, masuyor si Matthew, inde eg panglihok, mabakay it doughnut o dyaryo o mentos o condom, pagkatapos ay rungan sinrang maliwas. Mabisayahan yang sinra kapag pakananey sa Aurora, paagto sa LRT. Ka LRT nak kali ka maraya s a inra sa Cubao kung rein sinra masakay et MRT paagto sa Guadalupe.  

Hulyo 25, Myerkules. Nahuli it abot si Matthew dahil inggwa et nagkunsulta sa ida, ka una nidang advisee. Kapilit ka mga Filipino major, ag waya it pinagyabot kag kabadeng kato. Nagkocomputey sida it gastos sa utok dahil ayam nidang kinahangyan nidang manglibre sa medyo mamahayong restaurant para mabadaran ka pagkabadtrip ni Errold sa paghuyat (parehas sinra, buko gustong ing papahuyat aber sio).

Bag-o pa sida makasuyor ay hinarang sida it balbas-saradong kayaki. Mataba kali, medyo maitom, medyo mataas. Nakilaya sa nak raan ni Matthew si Prof. O’Mahoney. “Captain!” siling nida. Binakoy nida ka ida sariling yupas pagkaliwas nak pagkaliwas it mga bisaya maghalin sa ida yuba. “Captain” ka gustong tawag ni Prof. O’Mahoney ni Errold pag nag-uubay sinra. Kapitan kasi kuno kag tatay et kali sa Ireland, ingga et posisyon (nak malamang inahenaryo yang) sa IRA. Kag maisip ni Matthew kali, ka gusto nida’y binakoy ka uda ni Prof. O’Mahoney. Rugayey sinrang nagtatago, ag nawawagitey kag pamatyag nidang guilt sa pagiging kabit. Nababayduhaney kali it selos, ag kahud-anan. Kahud-anan nak pati ka mga trip sa katre it kag taga-Ireland nak katoy ayam nida. Selos kasi aber sida kag ing kikita ni Errold, aber ayam nidang ing papangidamuan yangey it kali si Prof. O’Mahoney, permi pa gihapong napapagbisayahan ninra si Captain. Aberey ing gugur-an ninra kag mga kawirduhan it kali (random nak pagqoute kay Dickens, fascination sa mga baril, pagpurbang magtuon et Tagalog), aberey ing sisiling ni Errold nak mas maayos si Matthew sa katre, aber ing sisiling ni Errold nak mas maramo pang ayam sa literaturang Kanluran si Matthew, ing papagselosan pa gihapon nida si Prof. O’Mahoney. Baka kato yang talaga kag tadhana it kabit, ka perming maging insecure. 

“Are you it, are you it?” Ing tuslok-tuslok nida si Captain sa rughan. “Are you it?” “Are you it, are you it?” Nagpapanguyog sa kahangit kag bibil it kali. 

Nawagitey sa ida rila kag una nidang naisip nak ukaw (Aba’y buko ka ra kapitalismo, asing imo ako ging kokomidipika?) kag maisip nidang ing sasalin ni Prof O’Mahoney sa Ingles kag “Kali baga?” 

Lumiwas si Errold. “Charles?”

Sumauli si Prof. O’Mahoney. “Tell me, is this it?”

“Go home, Charles,” ag bag-o pa man makabisay si Matthew binira nida si Errold payado sa nag-uukaw pa gihapon nak visiting professor maghalin sa English Department. 

Kato kag unang gab-ing sa Cubao sinra it motel. Buko ra hangit si Matthew, ugaling assumptionista si Errold. Buong gab-i kaling naglalambing sa ida, kali kag naglibre it paninghapon, kali kag nag-ikag nak magvideooke, kali kag kag-ikag sa motel. Pauli-uli ka hinghing it kali, “Apakanduon nako,” “Indiey kato mauli.” “Aya ako’g binla, aya ako’g binla.”  

Waya ra sida balak nak magpangbilin. Waya ra gihapon sida balak nak ig siling kag klaro, nak buko ra sida apektado sa pag-eskandalo ni Prof. O’Mahoney. Nahapros sida it kag kidamot it kali, mahaba kag kuko sa tudlo ni Captain, ugaling indi nida maipaliwanag, uya ra sida napahuda. Ag usa pa, sida kag binira payado ni Errold. Uya sida eg suguang pumauli. Kato ra kag kinahangyan. Pay bukoey ra sida kag kabit. 

Lumigar kag ruhang buyan. Permi sinrang sa Cubao. Pang-espesyal nak okasyo yang ka Market! Market! Uyaey gihapon nababanggit it sadya ni Errold si Prof. O’Mahoney (inde pa gihapon mapigahan ka Freudian slips, laloey nak “honey” ka hingwaran ninra) Paminsan-minsan ay nakakasapoy ni Matthew kag taga-Ireland sa koridot et Palma Hall. Kag una’y naiwas pa sida. Sumuyor sida sa CR kag mahawongan kag bayungos it kali. Huliy nidang maisip nak puyde ra kaling magsuyor it banyo nak pareho ra sinrang kayaki. Nagtago sida sa suyor it cubicle. Traynta minutos nidang rinunggan kag ruhang kabadeng nag-uubay sa  suyor it katupar nak cubicle bag-o sida lumiwas et CR. Rahagto pa gihapon si Prof.O’Mahoney, nagpapahingnaw sa lalabo, inggwa it ipit nak Philippine Collegian sa liok—kakatapos yang it kaling bumagyas. Minuyatan sida it kali sa salamin. Kag uya eg atras it muyat si Matthew, tumago kali ag bumilta sa paghpanghinaw. 

Mga tatlo, ap-at nak beses pa sinrang nagtinagbuanpagkatapos it kato. Uyaey uli eg purbang magtago si Matthew. Palangga nida si Errold, ag waya putting subaltern ka makakaagaw sa palangga nida.  

Ugbos it Setyembre kag harangon sida it kali sa liwas it Faculty Center. Nakasquate, kinabisaya nida kag uning nak perming nakatambay sa desk it guard kag mamatyagan nidang inggwa it nagtinrog sa likor nida. Tumulay sida, nakamuyat kay Prof. O’Mahoney ugaling kabisaya pa gihapon kag uning. Tinampa sida it kali. 

Inggwa it kabisaya kag sekyung bantay it kato sa telepono. Uya sinra eg lihoka it kali. “Akat,” siling ni Captain, “ing aakat ka.” Naghingab kali et marayom. “Ak ing aakat ka.” Halos mahukyab ka panga ni Matthew sa kusog it tampa’t kali. “Sa?” Nakatulay sa batiis nida kag uning. Nakaliwas kag pangil ag kuko, nakatulay kag bayukag. “Hamon sa?” 

“This, this,” siling ni Prof. O’Mahoney, ging rurug-on kag tudlo sa padong ni Matthew.

“Duel, duel.” 

“Hamon sa… umbrella showdown?”

“Sword!” ukaw ni Captain. “Sword fight!” Bumayor-bayor kag bilbil it kali.

Naintindihaney ni Matthew. Sira-ulo si Prof. O’Mahoney. “It’s not a samurai,”

siling nida, “it’s an umbrella. Only the handle looks like a samurai.”

“Katana ta,” siling ni Prof. O’Mahoney, “katana tanga. 

Namatyagan ni Matthew kapg pagpuya it uda. “Fine.Insulep.Tomorrow, not open.

Idiot.” Ag bag-o pa man makasabat kag visiting professor maghalin sa Ireland, inalsa ni Matthew ang uning nak kakampi ag nagpanaw paagto sa sakayan it jeepney et Pantranco. Asa Scout Reyesey nida mapansin kag hadop nag-iiskusar sa ida baraso. Iniregalo nida kag uning sa ida nanay. “Inglatera” kag pinangayan nida reli. Namatay kali usang dominggo matapos it espadahan.  

Buko ayam ni Matthew kung nio kag sumuyor sa ida buha. Ayam nidang inde ra puydeng matdon nida si Prof. O’Mahoney, ugaling pagkaaga bumati sida it agap ag alas nueve y media pa yang ay asa Sta. Luciay kali. Reli kag ida yang ayam nak nagbabaligya et espada, bukod sa mga paminsan-minsang napapagto sa inrang naglalako it pay hitsurang kampilan. 

Tatlong libo mahigit kag presyo it espada. Waya sida it natura para sa pamplete. Kinahangyan pa nidang magtaxi paagto sa UP, magpakiusap sa driver ag bumilta raya kag kwartang rinugangan it kag inutang nida sa unang co-teacher nak ida nakasapoy.

Sa Sunken Garden sinra eg kita ni O’Mahoney. Sida kag nagtext reli it lugar. Waya sinra kaibhanan prehas. Nagpapakatext ag miskol sa ida si Errols, ugaling uya nida eg lilihoka. Kinahangyan nidang tapuson kag probleman kay Captain bag-o nida kabisayahon uli kali patungor sa inra relasyon. 

Ka plano nida’y tapyasan yang it maisot si Prof. O’Mahoney. Sa hita, o sa baraso. Ruhang oras sidang nagpractice sa suyor it kwarto sa Faculty Center. Pulos slash, waya tusok, buko ra nida gustong aksidenteng masaksak kali. 

Waya pa it usang minute kag duwelo. Sisa kag naslash. Katunga it balat it ida amindigit. Klaro yake akg kasabihan. Ibinuyagsak nida kag bag-ong bakay nak espada ag kasunor ay ka pagbuyagsak it ida yawas. Ado yang bag-ong uyan, maduta ka raga sa Sunken Garden, malambing ka mga hilamunon.Mga football player kag bumulig sa ida. Sinra kag nagba-oy et katana ni Prof. O’Mahoney, sinra kag nag-ayab it mga pulis (inggwa et SSB sa libor, ugaling nagmuyat yang kag mga kali), sinra kag nagraya sa ida sa Infirmary.

Uya man yamang sida naconfine. Hinator sida ni Errold pauli. Kali kag paliwanag sa tatay nida sa kung nio ka nahinabo. Ugaling, sida pa gihapon kag kumabisaya sa ida nanay. Maruyom sa suyor it basement. Ka mga mata yang ni Inglatera ka ing hahalinan it iwag. Nakaingkor kag uning sa mga batiis it ida nanay. Asa rocking chair kali, kada taas-baba kag ruhang bola it iwag. 

Ka sabat yang it ida nanay sa ida pagkahabang istorya nida ay: “Kag apas nak kato, sida pa kag magiging mitsa sa ato kinabuhi.” 

“It,’ Ma, it ato kinabuhi.” 

“‘Sa!’” siling it kali. “Ag kumatuyogey ikaw, wasakey gane ng imo damot baka di balak ka pang magsalsal.”

 Aberey uya nakapagjakol si Matthew kag gab-ing kato, natuyugan sida it maado. Sa taxi pauli kasi, siniling sa ida ni Errold nak biniliney nida si Prof. O’Mahoney. “Usang dominggoy,” siling it kali, “uya yang nako eg silinggan nak gusto nako sa October 1 asiling, Bag-ong buyan, bag-ong buhay.” Hinaruan it kali kag ida amindigit.

Dahil kay Errold kada naging trip ni Matthew kag pagpapaharo sa amindigit. Maramo sidang naging karelasyon matapos kag una ag nag-uusang naging binate, ag tanan sinra nagpapangutana kung asing erogenous zone para kang Matthew kag parting kato. Syempre, uya nida ig silinggan. Aya eg istorya patungor sa ex, kato kag ida policy, laloey pag patungor sa intimacy.

Si Mean, si Mean yang kag uya ig pangutuna patungor sa ida kalingkingan.  Buko dahil sa buko kali nida trio haruan. Buko dahil sa sala ka hulma it kali. Si Mean. Late ray si Mean. Inggwa it naghapo-hapo sa ida abaga.

“Oy,” siling nida, pero uya ig sida ig sauli.

“Oy, ka raha.”

Inatubang ni Matthew kag rayaga nida. “O, hareiney kag imo maleta?”

Waya man yamang handbag si Mean. “Nagkabisayahan kami et imo Mommy.”

Tumangho si Matthew. Ayamey nida kag gustong bisayahon it kato. “Pero mapaagto ka pa gihapon sa amo?”

“Oho syempre. Mapasalamagt ako sa mga maguyang nemo.”

Tumangho sida uli. “Jeep yang kita ha?”

“Ayos yang.” Inabit it kali kag baraso sa ida baraso. “Hangit?”

“Buko.” Para indi malimtan kag ida kahangit, inistorya ni Matthew kag tatlong 

Besessey nidang pagpanaw pauli halin sa UP hanggang Pantranco. Nagpanimati yang si Mean, ayam nida nak ing huhuman nida kali adong indi mag-initka uyo. Permi sinrang nag-aaway dati, ag naging polisiya ninra nak pabad-an yangey nak magbpalipas et kahangit ka usa’t usa sa parayan trip ninra. Para wayaey ukawan sa mall ag bungguan it cellphone sa mga restaurant. 

“Pitong kilometro! Kaya kato nimo!” Sa usang yumang mapa sa opisina it Chancellor nayaman ni Matthew kung guano kayado ka UP sa Pantranco. Nakita kali nida kag adlaw nak ing patawag sinra parehas ni Prof. O’Mahoney para ipaliwanag kag infra duwelo. Tuna it kato ay perming ing bibilangey ni Matthew ka disntansya it kung nio-niong bagay.

Yado it kalibutan sa buyan (356400 hanggang 406700 kilometro), yayo it kwarto nida halin sa banyo (apat na metro, eksakto), ang ka ida taas (160 sentimetro)

Uya nida namalayeng asa Scout Reyesey yake sinra. Si Meaney kag nagbibitbit it kag ida backpack. “Ayam nimo, it kaling huling domingo yang, last Friday, pagkaayam nako nakakita ako it Roxas-Gastambide.”

“Nio kato?”

“Dati kasi, buko yang Roxas hanggang Recto kag byahe. Ingga it ruta pa-Gastambide.”

“Oho?”

“Tapos ngasing waey.”

“Pagkarayum ra.”

“Pay bal-ong.” Nagg-istorya si Matthew patungor sa mga fantsya nidang mga ahumanong pelikula. Pauyorey sinra sa gate kag umabot sida sa pinakahuling ideya. “So ka pamagat, Das Lebens Friedrich Engels. Patungor sa kung pauno sinuyat nina Marx ag Engels ka Communist Manifesto. Maado sinrang magkaamigo,ugaling rahan-rahang maiiggit si Engels. Si Marx kasi ka sikat sa mga kaibhnan ninra, si Marx kasi kag maayo. Masugong si Engels, nak pay charity nak kaibhanan sidang nacommission para isuyat kag manifesto it partido. So sa climax, maaway sinra. ‘Ikaw! Permi yangey nak ikaw!’ ukaw ni Engels. Tapos mapagto sinra sa bar kung rein perming nagkikitaan kag mga komuista ag manggagawa. Tanan ibinggahon si Marx, tapos si Engels masuypok yang sa rugo. ‘Kanta ra, Karl!’ ukaw it inra mga kaamigo. Nagkanta si Marx, pumagto sinra sa tunga it entablado. Tumulay si Engels para humalin, asa hagraney sida kag magtunang kumanta si Marx. ‘It must have been cold there in my shadow.”

“Wind Beneath My Wings!” Nagpakaguya si Mean.

“Tas kag asa isip nako kag maganap talaga bilang Marx, ay kag si Hagrid sa Harry Potter!” Iniliwas ni Matthew kag dawi, Nakita nidanf nakabukas it maisot kag hagra.

“Oho, oho!” Bagay nak gadur kato!”

“Abredo kag hagran.” Napaliong-liong sida. Dapat nakasara kali. “Nasilingey baga nako sa imo kung nio kag pinagkayabot it ‘pinto’ sa ‘pintuan’? Tang ina pag sinra pinasok it mga squatter…

“Maramong besesey, Prof.” Kinunot sida it kali. “E katong pagkakaiba it nagpapahuway sa sofa sa nakatulay nak pay gago habang ingga it raying mabug-at nak backpack, nasilingey baga nako sa imo?”

Itinuyor ni Matthew pabukas kag hagran. Binuksan kag iwag. Bumungar sa ida kag uda it ida tatay. Nakatulay kali sa irayum it hagranan sa tunga it kusina ninra ag kwarto nida. Nakangisli kali, nagsisigarilyo. 

“O, nio ray kina? Gusto nimong magkaknser uli? 

‘Anak, ini kami sa lamay ha?” Mga pitong metro kag yado it kali sa ida. Eksaktong asa tunga ninrang ruha kag hagran paagto sa kwarto it ida maguyang.

 Naghingab it marayum si Mean sa likor nida. 

“Pagkaayam nako ay gusto nimo, pero closed casket?” Nagsauli si Matthew, nakitang kaputla kag rayagang hindi. Gutomey siguro kali. “Kaibhanan nako si Mean ha? Tuna kuno sa Lunes mabadarey sida it renta.” Pinilit ni Matthew nak magguya, ibinalik kag muyat sa tatay. Nakangisli yang kali, uya ig bibisaya. Ingga baga it nahinabo sa ida nanay? “Oy, nio ka problema?” Nagpayungot sida para magtagan.

Halin sa likor it ida tatay lumiwas si Prof. O’Mahoney. Uyaey kali bayungos. Uyaey kali bilbil. Ingga kai it hudot nak baril. Glock 34. Ingga it baba kag baril, laser para sa pagtarget, pay sci-fi tuloy, tipong baril sa Stargate Atlantis. Glock 34. It kuman paagto sa SM Marikina, “Lando” ni Gloc 9 kag nagtutugtog pauli-uli sa jeep pa-Cogeo. 

Rumayagan si Matthew. 

Yumupok kag bungo it ida tatay. Ingga it nagtuyor sa ida pakanan. Narusmo sida pasuyor it kwarto it ida mga maguyang. Pagkatulay, nakita nidang nagkaway sa ida si Mean. Sumabog kag abaga it kali.

Nagsara kag hagran.

Lampsahde kag unang napuyot ni Matthew. Ibuksaney nida kag hagran kag marungog nidang nagbukas kag harang paagto sa basement. Bumukas kag iwag. Nahuyog nida kag lampshade kag Makita kag ida nanay. Naingkor sa liwasan, nakangisli gihapon sa ida. 

“Ma!”

“Siling pa nako sa imo, orasey.” 

Nagpanguyog kag hagran. Si Prof. O’Mahoney, nagsisipa halin sa liwas. Indi nida marumruman kung ingga it tunog it yupok it baril kali. Nrungog aboy it mga kapit-bahay? Kag mga hadop squatter nak kato, sinra siguro kag nagbiling bukas kag gate kada sinra nasuyor. Yumuhor si Matthew sa tupar it ida nanay. 

“Ma…” Nagbigay kag ida boses. Pay nahati kag ida kalag. 

“Sakye yang,” hinghing it kali. “Sakye yang.”

“Ma, aya…Ma…”

“Minatayey sida, kamahalaan. Mitayey panginoon nako. Minatay, amang mintatay. Ag minatay hanggang s amga masunor nak mga adlaw” Tatlong tuig pagkatapos patalsikon sa UP maayoy mag-Tagalog kag anak it rebolusyonaryo. Pauli-uli kaling umukaw, “Minatay! Minatay! Minatay nimo sida ag apabadaron ka ni Kapitan!”

“Minatay ka gihapon!” hinghing it nanay ni Matthew

“Ma, aya! Aya!”

Narungog ni Mattew kag buyagsak it kahoy sa semento. Ingg it lambing rugsak it hagran sa ringring. Pay tampudong sa igot, ing hahapros agor kalasa. Masauliey taa sida ugaling kinupkupan sida it ida nanay. “Sakye yangey, Sakye yangey.” Itinuyor sida it kali. Nahuyog sida, narugsagan it hagran sa uyo sa ida pagyapasak sa basement. 

Uyaey sida nakabayutbot pa. Hinuytan nida ka ida bituka. Nagrurugo kali. Pay biko ka lagkit it rugo sa ida pinaghudot nak damot. Narungog nida kag yupok it Glock 34. Sinunran kali it pagsara it harang sa suyuran. Rahagto yang sida. Uya sida nahimatay. Rahagto yang sida, nakamuyat sa kisame it basement. 

 4

Pabalik si Matthew sa Delgado Hospital kag makita nida kag huling Roxas-Gastambide. Green kag bubong it kali, karuyom nak krema ka yawas. Napatungon sida sa kanto it Scout Reyes ag Scout Chuatoco, nakalaylay ka panga, mahugot ka hudot sa tatlong kopya it Cosmopolitan magazine nak binaoy nida sa inra bayay para dar-on sa nanay ni Mean, nak sida it nagbabantay sa rayaga nidang asa ospital.

Uya ig paraha ni Matthew kag jeep pero nagtungon kali sa atubangan nida. Nakilaya nida kag drayber, Roxas-Recto permi kag ing dadrayb it kali.  Kuyong, bingaw, liwas ka bituka sa huot nak kulay blue nak polo, nagpaypay kali sa ida. Lumiong-liong si Matthew. Binusinahan sida it kali, kag guya it payasong demonyo ka tunog. Umatras si Matthew. “Sakayey,” siling it kag drayber. “Sakay ka yang, mayado pa kag imo apagtuan.” 

Sala kag magiging rayan kung masakay sida. Asa Kamuning ag Delgado Hospital, sa puso it Quezon City, mayado sa Gastambide, nak asa Maynila. Pero ruhang adlawey nak minatay kag ida mga maguyang, ruhang adlawey nak comatause si Mean. Gusto anay ni Matthew nak magtakas, ag gusto nidang maayaman uli kung nio kag pinagkayabot it ruta it Roxas-Recto sa Roxas-Gastambide. 

Nagsakay sida sa tupar it drayber. Sanggatos kag ida inabot reli. “Diretso manong” “Ibulsa yangey kina nemo,” singil it kag bingaw. “Indi nimo marumruman? Kilaya nako ka imo tatay.” 

Dating manager sa gas station kag tatay ni Matthew. Sa pilang beses nak

narunganan nida kali sa usang Roxas-Recto, permi sinrang ing lilibre it kag m mga drayber. “Salamat,” siling nida, ibinulsa uli kag kwarta. 

“Nakikiramay ako,” siling it kag kuyong. “Uya kuno lamay?”

Lumiong-liong si Matthew. “Parehas sinrang indi ni mama.” Ing huhuyat yang ni Matthew kag pag-abot it hali halin sa abroad. Insulip o sa Huwebes kag cremation.

“Maadong tawo ka imo tatay,” siling it kag liwas ka bituka, “ka imo nanay gihapon.”

“Salamat.”  Nio pa bag aka puydeng bisayahon nida? Ay buko gane makusog magpanglamba kato aber hayskuley ako. Nagpanakaw gani ako kato sa mga pulubing bulag e. Mabuot yang kato sa mga squatter, buko sa sariling anak. Kag mga squatter, sa huli kali kag nagsaklolo sa inra ni Mean. Minsan yang nakahuman it maado kag mga hadop, siguro ngasing limasey ninra kag mga gamit sa bayay. “Salamat.” Uyaey sida it mairugang. Minatayey kag ida mga maguyang. Dahil uya sida ig panimati sa ida nanay, dahil ayam nidang klaro kag kapangyarihan it kali, pero buko sapat ka ida pagpati.  Dahil inidut nida si Errold. Dahil hinangit nida si O’Mahoney. 

Nagpanghakay si Matthew.

“Katuyog anay. Kahaba pa ka byahe.” 

Tumagho si Matthew.  Pumauli yang saida dahil nagpaguya kag nanay ni Mean patungor sa ida amoy. Ruhang adlawey sidang uya katuyog. Buko sapat. Buko sapat nak parusa. Dapat indiey sia magkatuyog uli. Dapat habangbuhay—dapat hanggang sa dulo et uya hangganan siday waya katuyog.

 Nagpilot sida ag kumatuyog.

Pagtungon it jeep kag bumati sa ida. Naalimpungatan sida bag-o pa yugyugon it drayber ka ida abaga. Kag unang sumuyor sa ida utak ay kag narungog nidang joke dati patungor sa mga nagtatanggal it muta pagkabati dahil waya it ibang makagaw. Ibinuka nida ka ida mga mata ag umingkor it matarong. Buko Maynila ka asa libor nida. Buko maanggo, buko mabuling, buko basa, buko puro squatter. Ingga it pilang tawong grasa, oho pero buko kali Maynila. 

Rahaliy kita. “Nagnguso kag drayber sa gusali sa too. Sumunor kag mga mata ni Matthew. Kilaya nida kag façade it Delgado Hospital, kag eskulturang kabade sa atunabangan it kali, kag mga salamin it emergency room. Reli ig dadar-a kag ida tatay ang inahika kali. Reli gihapon kag gynecologist ni Mean. Kilaya nida kag ospital kag kali. 

Pero buko Delgado Hospital kag nakabutang nak ngayan it kali. Ospital yang. “Hareiney kita?”

Gumuya kag drayber nak bingaw. Nagkakayog-kayog kag bituka it kei. “Asa Gastambide. Siling nimo diretso.” 

“Pero…”

“Nakow, aya sa ako ig pangutan-a. Asa suyor kag nanay nimo, sida kag kulita.”
Kag nanay nida? E kag tatay nida? “E kag ako tatay.

“Nakow, nio baga kag a king siling? Sa nanay nimo gihapon pangutan-a kung hareiney kag tatay nimo.” 

Tinapik sida it kali sa abaga. “Halan, babaey. Hali pa ako gihapon sa pagliwas nimo, ingga yag ako it ahator pagkatapos mabilta ako sa nak raan para dar-on ka sa sawa nimo. 

Bumaba si Matthew, nakaipit kag mga Cosmopolitan sa kili-kili. “Buko nako sida asawa.”

“Buko pa.” Burot pahalin kag jeep.

Nagmuyat si Matthew sa libor bag-o magsaka sa ospital. Kali gihapon kag hitaura it Kamuning nak ayam nida. Kag mga sari-sari store. Kag mga baligyaan it second hand. Kag mga tawong grasa. Ingga gihapon it mga sasakdan, kotse, tricycle, trak. Uya yang gane jeep. 

Pumayunot sida sa entrance. Uya sikyo par mag-inspeksyon it ida backpack. Sumuyor sa ida utak nak dapat ibutang yangey nida sa bag kag mga magazine. Sumaka sida. 

Waya bantay sa reception. Pero nakakita sida it room list. Asa 103 kag ida nanay, siling it kali. Waya kag ida tatay sa listahan. 

Sa liwas it 103, ingga it nakasuyat sa attending physician: pangayan it doctor ni Mean. Kumatok si Matthew, tatlong beses nak matulin, ruha nak marugay. Nagbilang sida it hanggang sampuyo sa isip. 

“Sag anay.” Boses it ida nanay!

Inabrihan nida sa nakraan kag hagran. 

 “Ay punyetang bata ka oho.”  Nakauba kag ida nanay. “Liwas! Liwas!”

Nakabra ag panty ra kag ida nanay, ag usa pa minatayey kali, pero pagkaliwas it kwarto pumilot si Matthew ag kinagaw nak kinagaw ka ida mga mata. Marali sidang napayuha, dahil sa sdya, hadlok, hapros, kahudaan. Tuyo-uhog ra gihapon nak raan sida. 

Pagkalipas it pilang minutos, inayaba sida uli it ida nanay. Kumatok ag nagbilang uli si Matthew, ag hinuyat kag “Suyor,” bag-o sida sumaka. Napapilot pa gihapon sida. 

“O, nio ka imo ging huhuman sa imo sarili?”

Nakapilot pa gihapon sida, pumayungot si Matthew sa boses. Nabangga ka ida tuhor sa matugas nak bagay.

“Hay, naku, susmaryosep, magmukyat ka gani!”

Nagmmukyat si Matthew. Rumungan ka ida pagguya s apagtuyo it ida mga yuha ag uhog.

Asa katre ka ida nanay. Nakaduster, nakatamong, Nakaingkor kali, uya nakahigra, ingga it libro sa katupar nak lamesa it katre. Dianetics.
Waya Battlefield Earth?”

“Nio?”

Hinaphap ni Matthew kag embossed nak pangayan ni L. Jon Hubbard. “Waya.”

“Pagkaayo ka, ano?” Binaoy it kali kag libro, binuksan sa tunga. Hipiran yake kali. Bianoy ni Matthew kay unor. “Nio kag ing bubuksan it kali?”

Binawi it ida nanay kag dawi, hinipir uli, sinara kag pekeng libro. “Kaling kwarto. Paminsan-minsan ay nagliliwas kasi ako.”

 “Paminsan-minsan? Ruhang adlaw pa yang kamo dapat reli.”

E di ikawey kag di ayam kung pauno magrayagan ka oras sa afterlife. “Ngumislo kali.

“Ingkor.”

Binutong ni Matthew kag monobloc sa rugo papagto sa tupar it katre. “Ag pauno ninro nasigurong nuko kali impyerno?”

“Nio ka imo siling, mapaagto ao sa impyerno? Pagkatapos nakong isakripisyo ka kinabuhi nako para sa imo?”

“Ma kasi e, buko nimong kinahangyang himuon kato.”

“Nasisiling yang kina nimo kasi uya pa anak. Pabad-ey.”

“Indi ako magkaaanak, Ma.”

“Nak uya sa imo nasilinggan it doktor nak sabak si Mean?”

“Nio?”

Humayakhak kag ida nanay. “Kina, kina kag rason kung asing ayam nako nak buko kali impyerno. “Ng imo uda?” Nakagat kali it lower lip. “Susmaryosep, Matthew, gauno baga kayain sa imo imahinasyon ka pag-ilis it diaper?”

Pasadaw-sadaw anay sinra sa yabot yabot nak isturyahan. Kamusta kag bayay, kamusta kag byahe, kamusta kag imo mgahali. Paminsan-minsan nag-sisil-ip kag ida nanay sa kurtina sa tunga it kwarto. Pay ward-level kag kwarto. Kag kakatingaya ruto, private nak kwarto ka 103 sa Delgado Hospital.

“Ag sio kag nagbabantay kag Annie?”

“Nanay nida.”

“Batiey sinra?”

“Technically, buko, kasi komatos si Mean. Ugaling sa ak huna-huna mas magiging maado ka inra relasyon. Ayam baga ninro kung nio kag siling sa ako? Naayaba kasi nakong ‘Tita,’ ka siling sa ako, pagkaayam nako abarahon ako, ka siling, “Mommy na lang, Matthew.”

“Kato’y kag huling ayaba najo sa ida”

“E siling nimo magiging byenan nakoko e, e di oho!”

 “Nagbaoy it muta si Matthew. “Ma, harieney si papa.”

Nagtaas it abaga ka ida nanay. “Asa impyerno ata.”

Nagginur-anan sinra. Nag-esturyahan patungor sa mga waya kwentang bagay. Maga harumaman, buko sa kabataan ni Matthew, o sa high school man yang, buko, ka mga ing rurom ninra’y mga nahinabo usang buyan bag-o kag insidente. Ka aksidenteng pagmatay sa ref na dahilan it baha sa sala, ka pagsaka it mga Jehovah’s Witness hanggang basement, ka pagpanakaw it mga squatter it pilang margoso sa inra gulayan. 

Sumil-ip ka ida nanay sa kurtina.

“Waya kato dapat nimo ig himua, Ma.”

“Ayey ka ig pangulit, Matthew.”

“Nakita ra nimo kasi nak paabuton. Asing ‘ya ka naging specific sa ing bisaya?” 

“Indi ka ra gihapon magati. Ag usa pa, indi ra nak pudeng pigahan ka mga mahihinabo. Nakikita yang kali nako.” 

“Ma.”

“Ayam nimo kung nio dapat ka himuon nimo sa jeep?”

Kumulismor si Matthew. “Nio?”

“Raya baga nimo kag cellphone nimo. Este kag iTouch, kag iTouch.” 

“Buko iTouch, Ma, iPod Touch.”

Nagpamidong kali. “Raya baga nimo?”

Tumangho si Matthew.  

“Ibuksan nimo pag asa jeep-ey ka ha? Buksi. Inggwa it wifi kag Roxas-Gastambide.” Gumuya kali. “Magpati ka man o indi.”

Hinuytan ni Matthew kag damot it ida nanay. “Nagpapati ako, Ma. Nagpapati ako. Ma-internet ako sa Roxas-Gatambide, tanrae.” Humugot ka paghudot nida. “Pero, marugay pa kato, ha? Marugay pa bag-o ako humalin. Gusto anay nakong nakong makaibhanan ka.”

Hinaplas kag ida uda. “Gusto baga nimong maayaman kung pauno minatay ni O’Mahoney si Errold?”

“Indi.”

“E kung pauno nako naayaman?”

Nagkagaw si Matthew it likor it talinga. “Halan, kato.”

Inadjust it kali kag ruhang uyunan sa likor. “Pauno baga? A, halan. Tuyar kato. Ikaw kasi, buko nimo gustong imbestigahan. Kada kami yangey ni tatay nimo kag naghuman. Kag Byernes, kag humalin kamo ni Annie nak pay mga sira-ulo.”

“Costume party kag ing pagtuan namo, Ma.”

“Siling gani nako, sira-ulo.” Sumil-ip kali uli sa kurtina, ingga it ing hahawungan. “Humalin kami nak raan, pagkahalin ninro. Pumaagto kami sa lamay ni Errolrd. Mga Chinese yake sinra. Mga kabuot. Yabot maglamay ka mga Tsino. Pahaliney kami kag umabot si O’Mahoney.” 

“Ag pauno nida minatay si Errold?”

“Ispura baga nako’y buko nimo gustong maayaman?”

Nagbilang it hanggang sampuyo si Matthew. Buko gani nida gustong maayaman. “O halan, pauno ninro yangey naayaman nak sida kag nagmatay?”

“Minuyatan nida kag kabaong.”

“O so, ay nio?”

“Closed casket e. ‘Ya talaga sida ig patubalis.”

“Ag…” Nagpangulangot si Matthew. Sumil-ip sida sa kurtina. Pay ingga it anino sa kayudong parte it kwarto.

“Gusto nidang siguruhon kung minatayey talaga.”

“Mama.” Nagtulay si Matthew, winahi kag kurtina. Way it rahagto kundi usa pang katre. Naghingab it marayum sida. 

Nio ka imo pagkaayam, tatay nimo kag rahina?” 

Bumilta si Matthew sa monobloc. “Pagkaayam nako ay si Mean.”

“Si Annie? Pilang beses baga nakong asiling nak apakasayan nimo sida? Pauno sida mapapaali reli?”

“Ilam.” Nilibor it mga mata ni Matthew kag kwarto. Ingga it CR kag klarong room 103. 

“Ilam, asi kasing pakamuyat ka?”

“Ak ing mumuyatan kung puydey nak buksa, haponey ata, bukoey mainit kag adlaw.”

“Waya baga kasilyas reli?”

“Ka problema sa imo, Matthew, waya kag papati.”

Humim-ong yangey si Matthew.

“O, nio, mahaliney ka?”

“E, ing uukawan nimo ako e.”

 “Nio ra baga, Matthew, magiging tatayey ka. Humiwas ka bagang buko pay apas!”

Inayos uli it kali kag uyunan sa likor. “Ag balikan gani ng kurtina. Kasilaw pa.” 

“Dapat kasi ingga it sara o lipor kaling mga gaha.” Ibinalik ni Matthew sa posisyon kag kurtina.

Umingkor sida sa ugbos it katre. “Istorya ka a.”

“Patungor sa?”

“Ilam.” Nagpangtutuli si Matthew. “Nio ka ak anak, kabade o kayake?”

“Kayake”

“Sio ka mas kamukha, si Mean o ako?”

“Si Annie, puriha ka Panginoon.”

Ag rutoy napaagto kag bisayahan ninra. Nio ka magiging ngayan it anak nida (Micahel), nio ka mgiging hilig it kie (tamade, mauso kuno halin sa China), rein kali maeskuyla, nio ka mgiging trabaho it kali, nio ka apaabuton it kie.  Nagruyom, naghadag uli, nagruyom uli, naghadag uli. 

 Ag ruto nida apa-download kag utak nida sa internet.  doon na niya ipapadownload ang utak niya sa Internet.”

“Upload, Ma.”

“Anak, mahaliney ka gane way aka pa ibang gustong himuon kundi sawayon ako.” 

“Pasensya, Ma.”

“Ayos yang.”

“Pasensya sa tanan.”

Nagngiwi kali. “ Ayos yang.” Hinaruan sida it kali sa pisngi. “Halan, it kuman pa it huyat kag jeep sa liwas.”

Nagpahir it mata si Matthew. “Mabilta ako.”

“Ak ahuyaton ka.”

Nagbilang hanggang sampuyo si Matthew. Hinuytan nida kag damot it ida nanay, ag humalin. Ka rahan ka pagsara nidait hagran. Sa reception, nakita nidang ingga it bantay. Gusto taa nidang kabisayahon, ugaling narungog nidang bumusina kag Roxas-Gastambide. 

Pagkasakay, nagpanghakay si Matthew.

Umandar kag jeep. “Katuyog anay, pagkarugay kamo it istoryahan.”

“A, sag anay.” Hinanap nida kag iPod Touch sa backpack. Binuksan nida kali. Klaro gane, klaro ganeng ingga it wi-fi sa jeep. “Nagpapati ako, Ma. Nagpapati ako.”