ANG URIHI NGA ROXAS-GASTAMBIDE

ni U Eliserio

salin ni Arlene Moscaya

Alas kwatro nagbatang si Matthew. Bilog nga adlaw kang Dominggo, nagsipal lang tana nga nagsipal kang EverQuest 2. Indi na gusto panëmdëmën si Errold. Patay rëman dya. Kon nangin mabëët nga estudyante dya raad, ukon nangin halos abyan na rën, indi na gusto panëmdëmën.

Photo by cottonbro on Pexels.com

Bilog nga tuig kang 2010 tana ginadimalas. Enero, nagbëlaganay sanda kang tatlo ka tuig na rën nga girlfriend. Pebrero, natukiban na nga may gallstones tana. Marso, natukiban na nga wara nagana ang bulong kag kinahanglan na magpaopera. 

Ayos rën daad ang sëlëd kang Abril. Nakaagwa tana sa ospital. Bël-ën na rën ang nabilin nga anëm ka units nga kinahanglan para sa ana nga MA. Kag nahëram na gid man ang credit card kang ana magurang kag nakasubscribe ti sangka tuig sa WoW. Pagkatapos, nabalitaan na ang parte kay Errold. Sa Facebook. May ridyan pa nga nag-like sa balita nga patay rën dya. Abi na siguro gapakadlaw. Siguro.

Nagdamgo tana nga sa ospital tana liwat. Pero bëkën ti tëngëd kay operahan tana para sa ana gallstones. Buang kuno tana, nagadelusyon nga sangka mandirigma. Ginpukaw si Matthew kang alarm ka sangka cellphone. Alas siyete rën. Ginpatay na dya, bëkën lang ti snooze. Wara tana nagbangon kay may sara pa nga cellphone nga naset mag-alarm ti alas syete y medya.

Alas otso, natapungawan tana. Gintërëk na ang ana mga cellphone. Patay pareho. Daw masuka kag masimhotan na ang sip-on sa ana kaugalingën nga ginhawa, ginpatay na ang electric fan kag nagbangon. Bëkën ti pares ang nasuksok na nga tsinelas, pero wara na gin-islan. Ginbëël na ang ana nga tuwalya kag nagguwa sa kwarto.

Sa kusina nakit-an na ang ana nga tatay. Nagapiyëng dya, may kapët nga nagayelo nga manok. Nag-ubo si Matthew.

Nagmukra ang mga mata kang ana nga tatay. Naghangdëanay sanda. Ginbëtang kang ana nga tatay ang manok sa yahong nga may tubig kag ginbilin tana sa may lababo. Nagmumog si Matthew. Kauna wara tana gapangalimog, nagakaën lang tana kang Skyflakes ukon Marie ukon ubas para madura ang sabor kang laway sa ana nga bibig. Tëlad, bëkën lang ti tubig ang ana ginamumog kundi Bactidol. Nagapadayon gihapon ang pagdugo kang ana mga lasi.

Dupra tana nga dupra, pangalimog nga pangalimog. Naubos na rën ang sangka baso nga tubig nga gindapnan kang Bactidol bag-o naduraan kang pula nga duag ang ana nga ginabuga. Nanghimuri tana kag nagsëlëd sa banyo.

Samtang nagapamus-on nagbasa tana kang Camera Lucida. Nabuy-an na dya. Panglima ka beses na rën nga nabuy-an ang libro sa salëg kang banyo. Bëgë lang dya pero indi na matapos-tapos. Ginpurot na dya, ginpunasan kang tissue, kag ginbalik sa ingëd kang mga wara ti sëlëd nga botelya kang shampoo.

Ginbuksan na ang water heater, nag-isip asta 30, kag ginbuksan ang shower. Dayon gin-uba ang ana nga t-shirt.

Ginbëël na ang habon. Buhay rën nga nadura ang mga giri-giri sa ana nga kahig amo ra ang katëngdanan kon naga nagagamit tana kang sulphur soap, pero tëngëd kay naandan na rën ang dapëg kadya, ginpadayon na ang pag-usar kang Dr. Kaufmaan. Nanamian tana nga pangaran kang Aleman pero itsura kang Instik ang sa patalastas na kadya.

Wara tana gapanghabon sa uyahën, maski pa kauna nga ordinary nga habon ang gamit na. Ang man-an na abi. maski ano nga sahi kang habon, malain para sa uyahën. High school tana kang nag-umpisa sa amo kadya nga tradisyon. Kistra lang gid tana nagkapënggëd.

May mga nagahambal nga dapat mainit nga tubig ang gamitën antes manghabon, kag maramig rëman pagkatapos. Pampaabre kag pampasara kang pores. Wara nagapati si Matthew sa amo kara. Sara dya sa gin-awayan nanda kang ana nga ex.

Enjoy tana sa mainit nga shower. Kang bata pa tana, wara sanda ti shower. Ginasarok lang ang ana nga ginaparigos, kag maramig ang tubig nga ana ginagamit kay natamad tana mag-init kang tubig sa takure. Kauna madasig lang tana magparigos. Tëlad, kay manami ang insakto nga init sa ana nga lawas, ginalab-otan tana ti halos sangka oras. Ang problema kadya, madasig maubos ang habon, nga ginagamit na nga panglughod. 

Madëlëm ang salamin sa banyo kag nagbaha rëman ti gamay rapit sa gawang kang manugguwa tana. Ginsug-alaw ang ana irong kang dapëg kang nagakasunog nga manok. Ginhëngëd dya. Samtang nagamal-am ang ana nga tatay, masami nga hilaw ang pagraha na kadya. Kang san-o to nga namunuhan na dya, nagbaisanay sanda. Mal-am rëman si Matthew, pero ginarahaan tana gihapon kang tatay na. Amo ra nga naghimo sanda kang kasugtanan. Hëngdën na kadya nga medyo sunog ang manok, para indi rën gid tana marahaan kang hilaw.

Sa kwarto, mahinay ang ana nga pag-ilis. Malabëg ang ana nga ritwal. Sentro kadya ang pagpahid na kang ointment halin sa ana nga singit paadto sa ana mga batiis nga gaparangatël. Lain rëman tana dya nga kaso luwas sa giri-giri sa ana nga kahig kauna, nga nabulong man kang sulphur soap. Ang sa ana nga singit, nagadura-balik. “Dya rëman,” hani na. Ang tag-init ang ana nga ginabasol, nagaguruwa ang mga iras maski sa anda nga sampayan. Amo ra ang pakët-pakët na, kay mas malaka tana magparangatël katong nagabaha.

Gaparapanguy-ab, ginkid-an na ang sëlëd kang ana nga bag. Una nga adlaw kang ana klase. Daad nagapang-away tana kang mga estudyante nga late ang abot. Imbes, kinahanglan na nga magpakabëët kay tana ang estudyante. Gintërëk na ang ana nga cellphone, alas otso kinse rën. Nagsuksok tana kang sapatos kag nag-adto sa kusina.

Ridto ang ana nga manok, nagaaso kaimaw ang maramig nga kan-ën. Nagsubo tana samtang nagatext. Treinta pa ang ana nga balanse. Nagbëël tana kang sangka lata kang Coke halin sa ref.

“Ka aga-aga,” hambal kang ana nga tatay. Nagapungko dya sa atubang kang tv nga patay.

“Namit e,” hambal ni Matthew.

“Hapit ikaw sa Nanay mo antes ikaw magpanaw.”

Naglab-ok tana kang Coke, kag nagtig-ab. Manamit gid. “Late rën ako.”

“Bilog nga gab-i tana gapanawag kanimo.”

Gindasëk ni Matthew ang manok kag kan-ën sa ana nga baba. Darwa pa ka lab-ok kag ubos na rën ang Coke. Ginpanëmdëm na kon dapat pa tana magbukas kang sara ka lata pa gid. 

Imbes, nag-adto tana sa kwarto kang ana ginikanan.

Madëlëm dya, pero memoryado na ang pagplastar kang mga gamit. Ang hanggëd nga aparador nga ginhimo kang ana nga tatay para sa ana nga nanay bag-o pa dya nangin tëman ka luya para magkarpintero. Ang swivel chair nga tana ang nagbakal kag nagaatubang sa higante nga tv nga magurang nga lalaki na ang nagbakal. Kag ang higante nga kama nga halin pa sa ana nga lolo nga dara-dara kang anda nga pamilya sa ikap-at nga pagsaylo nanda kang balay sa sëlëd kang tatlo ka dekada.

Kag ang karaptan nga sarasalën sa sangka pusod. Sa pusod nga dya tana nagparapit. Ginpiripikpik na ang sarasalën nga taklëb. May alingawngaw, mahinay. Ukon limëg to kang ana nga nanay? Kang bata pa si Matthew, handëm na rën ang magka-basement. Pareho kang mga Amerikano sa Sweet Dreams kag komiks kang Archie. Wara na man ginpanëmdëm nga sa ana pag-umpisa ka pagtudlo, magka-basement rën gid man sanda kadya sa urihi nga balay– urihi, hambal kang ana nga nanay–nga anda sayluhan.

Pero bëkën ra ti para kana. Para ra sa ana nga iloy. Indi na rën kadya gusto mag-agwa umpisa katong napatyan tana kang estudyante sa elementarya nga ana ginatudluan. Sa eskwelahan nga dya nag-eskwela asta grade five si Matthew. Sa eskwelahan nga dya nagtudlo ti haros traynta anyos ang ana nga nanay. Pirme dya may ginasapopo nga estudyante. Tagabulig sa pagpaninlo kang kwarto, tagapanas kang sulat sa board, tagabulig bitbit kon mag-abot ang tray para sa recess. Ang urihi nga ginsapopo kang ana nga nanay, sa may squatters area nagaistar. Masami dya nga nagadis-ayri sa ginatangya nga sandwich kang manunudlo. Gusto na lang daw kadya nga magbulig amo ra nga nagahëlat dya magtapos ang klase. Nabënggëan dya kang tren kang madagdag sa dyip nga ginakabitan. Kon Sabado kag Dominggo abi nagapamaligya dya kang sigarilyo. Gusto daad magpësnga ni Matthew kada madëmdëman na ang korni nga istorya.

Garing matuod dya, kag ginpabuang na kadya ang ana nga iloy.

Ginbëtëng na ang karaptan, gin-alsa ang taklëb. Man-an na nga may iban nga garaw-an kang hangin ang basement–buang ang ana nga iloy, pero kinahanglan na kadya magginhawa– pero indi na maman-an kon sa diin banda nakaposisyon ang sangka sërëdlan pa sa idalëm kang anda nga balay. Kaburuang kon magkasunog, hanggëd ang posibilidad nga mapareho tana sa manok nga ginakaën kang ana nga nanay.

Ginbuksan na ang sulo sa ingëd kang hagdan, kag nagpanaog. “Ma?” Nakapira tana ka tikang. 

“Patya ang sulo!”

“Ma…” 

“Patya ang sulo!”

Nagginhawa ti madalëm si Matthew, ginpatay ang sulo, kag ginpaagwa ang ana nga cellphone. 

“Patya man ra!”

“Basi madasma ako.”

Nag-igëng dya. Daw ayam nga nagapangapin sa ana mga totoy, ukon pagkaën. “Sige. Sige ang amo kara pwede nga indi pagpatyën.”

“Salamat.” Nagparapit tana kadya. Masimhotan na ang mga bulak sa palibot. Bag-o kaparigos ang ana nga iloy. May banyo sa anda nga basement, may ref kag kama. Sa rocking chair dya nagapungko. Basi bëkën man dya ti buang? Indi bala handëm na man kauna ang magbëlag sa kalibutan kang tawo, magpanamit gid lang kag mangabuhi nga saranhën?

Ginbag-o ni Mean ang ana nga panërëkan. Si Mean, ang ana nobya kauna. Ang ana nga ex. Ang ana nga kabuhi.

Nagbisa si Matthew. “Kumusta ikaw, Ma? Kinahanglan ko magdasig lang ha?”

“Patay rën ang soltero.”

“Ma?” Ginhila na ang sangka monobloc halin sa may pader kag magpungko sa atubang kang ana nga nanay. “Buhi pa ako, Ma.” 

“Indi ako pag-amoha kara. Buang ako, bëkën ti hangag.”

Napasinghot nga kadlaw si Matthew. “Hëëd, patay rën ang soltero.”

“Kon amo man-an mo ang kinahanglan mo nga ubrahën.”

“Ginaubra ko, Ma.”

“Butigën.” Nagpamwersa dya nga daw matindëg, pero mailis lang gali kang ana nga posisyon sa pagpungko. Nagasige lang gihapon ang paghulag kang ana nga rocking chair. “Man-an mo man kon naga gakaratabo dya tanan.”

“Wara ako kamaan, Ma. Indi man ti sigurado kon tana gid man ang nabunggu–”

“Man-an mo ang kamatuoran!”

Man-an ni Matthew. Makit-an kang ana nga nanay ang paraabuton. Ang pagtaliwan ni Errold, kon si Errold man gid ang soltero, ang sara sa mga signos. Pero indi na anay gusto pag-isipën ang implikasyon kadya. Rakë pa man ang iban nga signos bag-o mangin malala ang sitwasyon.  Bëkën man tana si Noah ukon si Joan of Arc ukon sin-o man nga santo, bëkën man ti diwata ang ana nga nanay. Pero lima ka tuig rën dya nga nagaistar sa basement. Lima ka tuig rën nga nagasiniyagit kang kon ano-ano nga kamalamalahan, sararakët parte sa paraabuton nga kaharadlëkan.  Kang una wara ti nagapati kundi ang ana lang nga tatay. Pero kang mapatay ang ana libayën, nag-umpisa nga mamati si Matthew. Nag-umpisa tana sa pagsulat kang mga ginahambal kang ana nga nanay. Tana pa kadya ang naghambal nga makilala na si Mean, kag bayaan tana kadya. Masami tana nagaasa nga may bag-o nga paalinton ang ana nga iloy, parte sa pagbalik kang ana kauna nga nobya sa ana kabuhi. Imbes, liwat-liwat lang ang wakal na kadya parte sa signos. 

“Tukibën mo, Matthew.”

“Ma?” 

“Tukibën mo kon tana gid man ukon bëkën ti tana ang soltero. Kag kon tana, himuon mo

ang nagakarapat mo nga himuon.”

“Ma, bëkën ako ti pulis.” 

“Tukibën mo, Matthew. Tukibën mo kon sin-o ang nagpatay sa imo nga abyan. Sa amo

kara nga paagi ko lang masiguro kon tana ukon indi gid man ang soltero. Tukibën mo.”

“Pero Ma…” 

“Halin rën. Alas nuebe rën. Maurihi ikaw.” Halin sa dëghan na kadya naghugot tana kang sanggatos. “Plite mo. Sakay ikaw sa taxi.”

Ginbëël ni Matthew ang kwarta. Nagtindëg tana, ginharkan sa pisngi ang ana nga iloy. “Mapanaw rën ako.” Madasig ang ana pagsaka sa hagdan. Tiki-an lang tana matapilo. May nabati-an tana, alingawngaw nga halin sa ana tiki-an nga pagkadagdag ukon kadlaw kang ana nga nanay? Daad ang urihi. Buhay rëman nga wara dya nakakadlaw.

Sa kwarto kang ana mga ginikanan, ginbalik na ang taklëb kang garaw-an. Nag-agwa tana, ginbilin ang sangka aragyan sa center table kang anda nga sala. Nakabukas ang tv. Sa sofa, gakaturog ang ana nga tatay.

Mahipës nga ginsara na ang gawang samtang nagaagwa.

Pagkaagwa sa anda nga gate tumambad kana ang sangka eksena halin sa ana nga 

nagligad. Darwa ka mga bata nga ginasipalan ang sangka doorbell. Sa urihi nanda nga balay, nakadakëp tana kang darwa man, gapang-istorbo–sigurado tana kauna sa ana napanëmdëm–ang nagakaturog na nga mga ginikanan. Ginpanglaas na ang mga dya, nagpalagyo ang sara pero mas isëg ang abyan na kadya. Nagtinir ang bata, mga siyam, onse ka tuig siguro dya, sa ingëd kang anda doorbell. Nagpahimënëng si Matthew sa atubang na kadya. Nagtërëkanay sanda. Nagapanghangkat ang tudlo kang bata sa doorbell. Nagabarangisi dya, gabok ang sara sa mga unto na. Gasaranhën nga itëm sa nakahilera nga mga puti. Ginpindot kang bata ang doorbell kag ginsumbag ni Matthew ang anda nga gate.

Dapat ang bata ang ana nga sumbagën. Nagbag-o tana kang desisyon kang nakahulag rën ang ana nga inëmël. Bisan wara naigo, naghibi ang bata. Nagbanëg ang mga tudlo ni Matthew, kag tatlo ka adlaw pagkatapos kang insidente ginpabarangay tana kang nanay kang bata. Ginsumbag na ang babaye nga to. Sara sa mga kabangdanan kon naga kinahanglan nanda magsaylo.

Wara na ginsapak ang darwa ka bata nga nagasipal. Kilala na ang mga nagaistar sa balay nga ginapagtripan kang darwa. Mga magburugto nga soltero ang nagarenta sa darwa ka panalgan. Sangka bes kada bulan nagavideoke ang mga dya, kag masami nagalab-ot sa karsada ang imnanay.

Dapat na lang gid siguro nga imawan na ang ana nga nanay sa basement. Marayë sa mga bata, marayë sa mga parahëbëg. Marayë sa kalibutan kang mga tawo. 

Nagliso tana sa wala sa Scout Reyes. Malawig nga panaway dya paadto sa sarakyan nga dyip nga madara kana sa Pantranco. Ang una nga kanto nga Jasmin, kon diin rakë mga sugarol nga nagasipal sa balay kanday Tay Efren. Kistra nga nakapusoy dos si Matthew ridto, gindara tana kang ana pakaisa nga lëmës sa utang. Ang pangarwa nga kanto ang Magnolia, sa kalye nga dya nagaistar ang ana nga pakaisa, nga tatlo ka bulan na rën nga wara makita, ang kabangdanan kon naga kada sugata na kanday Tay Efren kag ang iban nga mga sugarol nagaduko na lang dya. May ginkawat man daw dya halin sa balay-sugalan. Ang pangatlo nga kanto ang Scout Chuatoco, kon diin may ilegal nga carinderia nga wara ti nagareklamo kay ridya nagakaën ang mga taxi driver, kag ridya mahapës makasakay sa taxi.

Makaagi si Matthew sa daan nga squatters area nga tëlad nahimo rën nga parkingan kang elementary school kang Barangay Roxas. Maagyan na ang HQ kang MMDA. Sa adlaw nga dya may patay nga kuti sa pira ka metro nga karayëën halin sa ginatambayan kang mga traffic enforcers. Nagapalibot sanda sa sangka nakasakay sa motorsiklo.

Sige-sige lang ang mga nawëng kag gahëd. Ridyan ang Let’s, carinderia sa ingëd kang HQ, karan-an kang mga MMDA, kang mga empleyado sa Post Office, kag kang mga driver kang Roxas-Recto. Kauna ang mga Roxas-Gastambide nga dyip, hambal kang pakaisa ni Matthew, pero sara gid lang daw kadya ang may amo kara nga prangkisa. Wara na rën gid makit-an ang urihi nga unicorn nga dya, pero ginpangako na sa ana kaugalingën nga kon mag-abot ang adlaw nga masug-alaw na dya, maski diin tana padulong, maski ano pa kabëg-at ang ana mga bitbit, iabandonahën na ang mga plano na sa adlaw nga to kag magsakay. Gusto na makit-an kon ano nga klase ka lugar ang Gastambide.

Nakalab-ot rën gid man tana sa Roces. Ridya nagbantay tana kang dyip paadto sa Pantranco, kon diin tana masakay kang UP-Pantranco. Ginpaagwa na ang ana nga cellphone.

Alas nuebe rën.

Naglabay ang sangka dyip. Ginpadëlëg ni Matthew ang taxi sa likod na kadya. 

Alas nuebe beinte rën tana nakalab-ot sa UP. Sanggatos kag pulo ka pisos ang plite. Wara ginsinsilyuhan kang driver ang gintugro na nga sanggatos kag beinte pisos. Nanaog tana sa 

Shopping Center. Tag-irinit, kag MA ang klase, mabëët kag unorthodox ang ana nga manunudlo, kag sa balay na kadya sa UP hiwatën ang anda mga klase.

Pirangnahët ka mga ayam ang naglahay kana, pero wara man ti nagpanglagas kana kadya, kag nalambot na nga ginaparamahëlay banged sa init ang una sa darwa na ka klase kang adlaw nga to. Gintamyaw tana kang sangka pamilyar nga uyahën.

2

Wara pa gihapon ti turog si Matthew, pero bëkën ti nagtaliwan nga abyan ang kabangdanan. Nagbalikanay-wara sanda ni Mean.

Indi tana makapati sa ana nga suwerte. Nag-umpisa rën gali nga mag-MA ang babaye, kag nag-enlist man dya sa klase ni Matthew ti hëngëd kay man gusto na dya nga mangin kaeskwela. 

Mas indi mapatihan ang kamalasan ni Mean. Apat ka semana pa lang dya sa una nga ubra sa sangka website kang masisante bangëd ginkorek ang grammar kang editor in chief. Pira ka bulan dya nga tambay sa balay, pero nakabawi man kag nakasëlëd sa pangraket para sa sangka website naman. UK-based imbes nga lokal pareho kang una na nga nasëdlan, gani mas mataas ang sweldo. Nakasëpët rën dya gani nagdesisyon nga mag-graduate studies, kag sa paghimakas nakabëlag rëman dya sa mga control freak na nga mga ginikanan. Nag-dissolve ang kumpanya sangka adlaw bag-o mag-umpisa ang summer nga pag-umpisa kang klase.

Amo dya ang ginaistoryahan nanda samtang nagaklase. Pagkatapos, nag-absent si Matthew sa masunod na nga klase kay nagpamall sanda. Ang anda nga nagligad rëman ang anda gin-istoryahan samtang nagalibot sanda sa Cyberzone kag nagkaën sa Jollibee.

Kang naglab-ot ang gab-i, nanghagad nga mainëm si Mean. Kauna pareho sanda nga wara nagainëm. Pagkabreak, nangin parahëbëg sanda pareho. Nag-untat rën si Matthew, pero baskëg gihapon magtungga si Mean, kapin pa sa San Miguel. “Hambal ko gani bëkën ti Light mong,” hambal na kadya sa waiter, “tsura namën daw mainëm kang Light? Mapahëbëg kami, indi namën gusto ang Light!”

Dara-darwa dya mag-order kang beer. “Ako gid lang ang mainëm para kanimo,” hambal ni Mean. Kag amo kara ang kabangdanan kon naga nakauli sanda sa balay ni Matthew.

“Wara lang dya ah,” hani ni Mean samtang nagaingëd kana. Ginakagat na kadya ang ana nga talinga. “Wara lang dya.” Pangarwa nga adlaw kang klase. Nagsëlëd sanda sa kon diin sanda magclassmate, kag nag-absent liwat si Matthew sa pangarwa na dapat nga klase. Nag-uli sanda, tag-irigma.

“Wara ka gid nagbag-o,” hambal ni Mean pagkatapos ni Matthew. “Pira ka segundo to? Naglambot pa sa sangka minuto?” Bag-o pa makasabat kang sorry si Matthew, ginlapat ni Mean ang ana nga bibig sa bibig kang lalaki.

Turog bilog nga hapon si Mean. Kauna tunog dya kon maghuragëk. Bëkën rën tëlad. Haros wara rën gani nagahulag ang dëghan na kadya kon magginhawa samtang gakaturog. Kinahanglan pa nga iparapit ni Matthew ang screen kang iPod Touch sa irong na kadya para lang masigurado nga nagaginhawa pa ang babaye.

Nagparigos tana. Pagkaagwa sa shower, ginsug-alaw tana kang ana nga tatay. “Asta san-o ridya ang babaye nga ra?”

“Bëkën tana ti babaye, si Mean ra, pira ka tuig mo rën ra nga kilala.”

“Bëkën tana ti babaye?”

“Bëkën tana ti babaye lang.” Ginpahid ni Matthew ang mga alima na sa tuwalya, pagkatapos ginkaptan sa abaga ang ana nga tatay. “Pabay-i nyo lang. Wara tana ti pambayad kang renta abi. Alangan man nga mabalik tana sa ginikanan na. Man-an mo man ang mga ginpang-istorya na parte ridyan.”

Ginpatay kang ana nga tatay ang sulo sa banyo. “Wara man takën ti problema sa pagtinir na ridya. Ang akën lang, kon pwede indi kamo daad tëman ka gahëd. Kag kon pwede itablëg na ang mga tissue kag cotton buds nga nagamit na imbes nga ibilin na lang sa tangke kang inidoro.”

“Hambalan ko tana.”

“Kag daad indi kamo tëman ka gahëd. Mabati-an kang mga kaingëd. Pati kang nanay

mo.”

Sangka adlaw patyën sanda kang mga squatter nga to. May diyan man gid sanda ti mataas nga gate, gapanglock nga gapanglock man sanda kang mga gawang, sa sëlëd man garing kang compound ang mga kriminal. “Sige, sige. Mapatukar ako kang magahëd para indi kami mabati-an.”

“Kag indi mo pag-ipausar ang Mane and Tail, akën to mong.”

Nagakëdëg rën si Matthew. “Pwede nga ilista mo na lang ra, kinahanglan ko pa mag

ilis.”

“Sige. Ibilin ko sa lamesa sa kusina.”

Sa kwarto, malinëng nga nagakaturog si Mean. Mahipës nga nag-ilis si Matthew.

Pagbalik na sa agwa, nasiplatan na nga may nakaptan nga yellow pad kag bolpen ang ana nga tatay. Lampas sangka dosena ang ginapanglista na kadya. “Darwa ka adlaw pa lang tana ridya a.”

“Ay ipamangkot mo sa babaye kon may nasulat ako ridya nga imbento.

“Annie, Annie, bëkën ti babaye.” 

“Ay ti ipamangkot mo sa ani mo kon may ginsulat ako ridya nga gin-imbento.”

“Nagapakadlaw ikaw?”

“Kon nagapakadlaw ako, hëlatën ko ikaw nga maghambal kang tinonto, pagkatapos

hambalën ko, “Hambala ra sa ani mo nga kalbo.” Nagharakhak ang ana nga tatay. Buhay. Nag-untat lang dya kang may nagbuzz halin sa basement. Senyales to kang ana nga nanay. “Darwa ka gab-i rën ang buzz nga ra. Daad lang, indi kamo tëman ka gahëd.”

Nagpangalot na lang si Matthew kag nagbalik sa kwarto. Naabtan na nga nagapungko sa atubang kang computer si Mean. Nagapasuggarët kana dya.

“Nabati-an mo tanan?”

Wara dya magsabat. Ginbuksan na gid lang kadya ang VLC player, ginpili ang folder nga

may sëlëd kang Ring Cycle kag gintodo sa 200% ang volume. Ginharkan na kadya si Matthew. 

Wara rën sanda nakapanyapon. Sa pangatlo nga pagsëlëd ni Matthew bëkën rën ti instant tana nga gingaw-an.

Nagturog sanda pagkatapos, nakapatong ang ana nga wala nga hita sa mga hita ni Mean, sa idalëm kang liëg in Mean ang ana nga tuo nga braso.

Ginpukaw tana kang pagbiring kang ana mga batiis. Pareho man kasan-o, nagmukra tana, naghiwëd, natanto nga may sala sa ana ginbuhat, kag nag-umpisa nga magkëdëg. Ang una na nga instinct ang magsiyagit, pero kiputon na ang ana nga bibig. Magparangisay tana, makapët sa mga ulunan, kapay, makakas sa pwesto ang bedsheet. Naglab-ot sa lampas sangka minuto ang biring nga dya.

Nagbreathe in-breathe out tana, anëm ka beses, tagpulo ka pag-isip kang pagpëgëng kang pagginhawa. Advice dya kang sangka abyan para indi magdagëëb ang ana nga dëghan kon nagabatang. Naman-an na nga epektibo dya sa iban pa nga sahi kang panarakit kang tagipusuon. Wara rën ang pagbiring pero ridyan gihapon ang kahadlëk nga gin-atake tana halin sa sëlëd, kang ana kaugalingën nga lawas, kag wara tana ti mahimo para mapënggan dya. Kapin pa gid amo ra ang ginapang-indian na, nga ang sakit ang madesisyon kon asta san-o dya magpadayon. May sara ka bes, bag-o pa lang sanda magbulaganay ni Mean, nga naglambot ti pulo ka minuto ang pagparanakit kang ana mga batiis. Wara tana magsinggit kato, wara ti ginpangayuan kang bulig. Pero nahuya tana sa ana kaugalingën. Napang-indi-an na gid ang ana nga kahinaan.

Sa pangatlo nga pagliwat na kang ana nga breathing exercises na lang kag nadiparahan nga wara sa kama si Mean. Nagbangon tana, ginbuksan ang sulo. Nakit-an na nga sa kama gihapon ang bag na kadya nga buta kang bayo. Pero wara ang cellphone na kadya, pati ang ana.

Sa kusina nasapwan na ang note. Halin sa ana nga tatay, nag-agwa dya para magwithdraw. Alas otso rën, hambal kang orasan. Wara rën nagahulag ang alima na kadya sa pangsegundo. Ginbuksan ni Matthew ang tv, pero wara ti channel nga nakit-an nga makahambal kana ti insakto nga oras. Naglingling tana sa gwa. Madëlëm, amo lang ra. Gab-i rën, amo lang ra. Nag-untat ang tiempo. 

Tatlo ka bes na nga ginsiyagit ang pangaran kang nagligad nga nobya. Ano rën gid man bala sanda tëlad? Magkarelasyon. Amo ra ang tawagan kang mga aktibista na nga estudyante. Karelasyon, ginpabëgë: kr. Ang madëmdëman na si Errold. May simpatya dya sa mga aktibista. Indi maman-an ni Matthew kon sang-ano. Ang man-an na lang, mas rakë pa dya ti naagtunan nga rally kaysa kana, maskin pa tana ang masami nga nagabasa sa mga sinulatan ni Lenin.

Lenin. Hambal kauna kana ni Mean, kon magbata sanda dapat pangaranan nanda dya ti John Lenin. “Amo ra ang panganay, ang agot tana si Paul McCarthy.” Pira ka adlaw pagkatapos kang istoryahanay nga to nagbëlaganay sanda.

Sangka replay kang Pokemon ang nagpëgëng kana sa paglumpat-lumpat sa mga channel. Chiu. Chiu ang apelyido ni Errold. Apelyido ang tawag na sa mga estudyante. Para indi tana mangin masyado ka close. Para mala-militar. Para malikawan ang imahenaryo nga relasyon nga sahi sa interpretasyon kanday Ranciere kag Freire ay mangin balag sa edukasyon. Lenin, Ranciere, Freire. Naga ginaabandona tana kang teorya kon san-o nga ginakinahanglan na gid dya? Mayad pa ang mga estudyante, ang mga wara nagapakuno-abi nga mangin aramën, wara ti iban nga handëm kundi ang magpanamit. Kon wara nagbalik si Mean sa ana nga kabuhi kundi nagasipal daad tana tëlad kang EverQuest 2.

Sa tënga tana kang sangka advertisement kang mabati-an na ang buzz. 

“Syempre pa,” sa isip na. Diin pa abi makalambot si Mean kundi sa paranaguan kang ana nga iloy? Gapanginit rën gani ang tatay na sa babaye, tëlad pati ang nanay na mareklamo. Pero naisip na, kon indi magbalik si Mean sa ana nga kabuhi, nagasipal tana tëlad kang WoW samtang ginalikawan ang mga handëmanan na kay Errold.

Nag-adto tana sa kwarto kang ana mga ginikanan, nakit-an nga nagatiwangwang ang taklëb kang aragyan paadto sa basement. Nagpanaog tana. Wara ti sulo. Ginkapkap na, nasapwan na ang switch. Makapira ka bes na dya nga ginpasaka-naog, pero wara ti sulo nga nagsiga. 

“Ma?” hani na.

“Matthew!” singgit ni Mean. May nagrinungkadol. Daw lawas nga nadagdag sa salëg. Indi na maman-an kon sa diin nga direksyon naghalin ang limëg kang babaye. “Mean?” Wara ti sabat. “Ma? Ma, ano ang natabo kay Mean?”

Wara ang ana nga cellphone, wara tana ti flashflight. Ginkapkap na ang hangin sa ana atubang. Nagtikang tana ti sanga bes. Kag sara pa. Kag sara pa. Nauntog tana sa pang-apat nga tikang.

Nagsanag. Nakit-an na sa rocking chair ang ana nga nanay. Sa may kahig na banda si Mean. Nagdëlëm liwat. Nagsirinaut ang itëm kag puti sa ana nga mga mata. “Ma, ano ang ginhimo n’yo? Ma?”

“Tabang…”

“Mean! Mean? Ma?” 
“Tabang!”

Nagtikang tana liwat kag nakadagpa. Lain ang tunog kang pagdagdag kang ana nga lawas sa salëg. Bëkën ti rinungkadol, bëkën ti baskëg, haros hani. Pagkadunot.

Nagsiyagit tana.

Nagsanag liwat. Una na nga nakit-an ang uyahën ni Mean. Ginpabatang na dya sa salëg. 

Pangarwa na nga nakit-an ang wara sa lugar na nga kamalingking. Ginakaptan ni Mean ang ana nga braso. 

Pangatlo nga nakit-an na ang ana nga nanay. Nagtindëg dya halin sa rocking chair. Nagluhod sa ingëd nanda ni Mean. Bag-o pa makahambal si Matthew, ginsabnit na kadya ang ana nga braso pahalin kay Mean kag ginhila ang ana nga kamalingking. Nagsiyagit tana liwat.

“Anak, anak…” Nag-ëlëng-ëlëng dya, binalikan ang rocking chair.

Ginbuligan tana ni Mean nga makapungko sa monobloc sa atubang kang ana nga nanay.

“Anak man,” hambal na kadya, “talagsa gid lang gani kami makasipal kang manugang ko.”

“Ma!” May harambalën pa daad si Matthew, pero ginsarhan kang sakit kang ana nga bibig.

“Kag ano ang itawag ko kana, aber?”

Ginharkan tana ni Mean sa pisngi. “Indi mo rën pagkontrahën si Mama, Matthew,” hani na kadya.

“Lantawa bala? Nahangpan na ako, maski pa buhay rën kami nga wara magkit-anay. Pati gani ang imo nga pagsipal, dayon na nga ginhangdë-an.”

“Ano nga sipal to?” Nagtindëg tana, nagsagap pa gid kang sangka monobloc. Nakakita tana sa tënga kang basement. Amo dya gali ang nasandadan na. Ginpapungko na si Mean, ginpudyot ang nagbari sa ana nga kamalingking kag nagpungko sa atubang kang ana nga iloy. 

“Kon gusto n’yo magsipal, pwede ko kamo darhan kang computer dya sa dalëm.” Kauna mahilig sa mga PopCap Games ang bilog nanda nga pamilya, kapin pa gid ang Bookworm. Nagbag-o ang tanan kang mapatay ang estudyante kang ana nga nanay. 

“Mapakuno-abi lang dapat si Annie nga biktima tana kang akën nga pagpanghiwit. Amo ra di bala hija, nalipatan ko rën ang atën nga ginaistoryahan.”

“Amo gid ra mismo, Mama.”

“Kag ikaw ang dapat na nga tagapagsagëp! Imbes. Amo ra, daw hangag ikaw. Untati rën ra ang paghibi mo.”

“Wara ako nagahibi.” Gin-untat ni Matthew ang ana nga paghibi.

Halin sa ibabaw nabati-an na ang pagsinggit kang ana nga tatay.

Nagtaas ang kiray kang ana nga nanay. “Ginbilin mo nga bukas ang telebisyon?” 

Nagginhawa ti dalëm si Matthew. “Nabati-an ko ang buzz mo.” Malawig ang siyagit kang ana nga tatay. Nagtindëg si Matthew. “Nabati-an n’yo man, buligan ko kuno tana sa grocery.” Nagpangalot tana kang ulo. Gab-i rën, naga naghalin dya sa grocery?

“Agtunan ko gid lang,” hambal ni Mean, kag bag-o pa makahambal ang magnanay nakahalin rën dya sa basement.

Nagtindëg dayon si Matthew, ginkid-an ang mga monobloc. “Kinahanglan ko magsaka. Basi mapatyanay ang darwa nga to.” Ginharkan na sa dahi ang ana nga nanay. 

“Andaman mo ang akën nga manugang,” hani na kadya.

“Bëkën ko tana ti asawa, Ma.”

“Bëkën pa.” Nagyëhëm dya. Kumpleto pa ang mga unto kang ana nga nanay, indi ti pareho sa ana nga tatay nga puro rën pustiso. “Indi mo pagbatuan, Matthew, masakitan lang ikaw, pagkatapos masunod ka man.”

Wara rën tana magsabat, nagsaka na lang tana. Sa kusina nasapwan na nga ginabuligan ni Mean ang ana nga tatay sa pagpagwa kang mga ginpamakal sa grocery. Nagaparapanihol ang darwa. 

“Nadëmdëman mo nga napaaway kita kasan-o sa Kamuning?”

Nagkurinët ang dahi ni Matthew. “Kato nga brownout?”

Nag-umpisa nga mamanit kang mansanas ang ana nga tatay. Kay Mean nakadirekta ang istorya na kadya. “Brownout, bagyo abi. Pero tapos rën ang bagyo, brownout man gihapon.” 

“Ondoy bala to?”

“Bëkën, bëkën. Frank bala mong. Frank gid man bala?”

Nag-ëleng-ëlëng si Matthew. “Antes pa kay Frank. Kakacollege ko pa lang kato.”

“Hëëd, hëëd.” Nalab-ot na kadya ang napanitan nga mansanas kay Matthew, kag nag-umpisa nga mamanit kang sara pa gid. “Wara ti sulo, e nag-untat rën ang bagyo wara kami kamaan kon ano ang nagakaratabo sa kalibutan. So gin-imaw ko dya si Matthew sa Kamuning. Sarado rën bala kato ang grocery nga to.”

“Ano gid lang tëlad, feeds ang ginabaligya, siguro mas mahal pa sa mga stall sa tienda.” Nagkagat dya kang mansanas. “Masapnët.” Gindawë na dya kay Mean. 

“Tapos?” Ginkagat na kadya ang mansanas. “Mahagpok, Papa, indi ikaw magpati.” 

Nagtaas ang kiray kang tatay ni Matthew, pero nagpadayon dya sa pag-istorya. “Nakalambot kami ridto, nagsagap kang bahël nga baterya. Kinahanglan abi kang bahël nga baterya. Puro AA kag AAA ang baterya namën sa balay, ang gasaranhën namën nga radyo, bahël nga baterya ang kinahanglan. Madasig lang man kami nga nakasagap. Kaso kalabëg kang pila, darwa, sara lang bala kato ang cashier.” Nagkagat dya sa pangarwa nga ginpanitan na nga mansanas. “Mahagpok, butigën ka nga bata ‘kaw.” 

“Padayona n’yo rën ang istorya.” Ginbëël na ang mansanas halin kay Mean. Nagkagat tana liwat. “Masapnët gid tana e.”

“Ano rën gani? A, hëëd. Ang gin-ubra ko,” gintugro na kadya ang pangarwa nga mansanas, ginbëël ang una, “pinaadto ko rën sa may gawang si Matthew, kag nauna ako sa pila. Patay ang pabati-bati kang mga tawo. Wara kuno ako ti pinagkatandaan.” Nagkadlaw dya. “Wara ko na lang sanda ginsapak. May dyan man gid guro nga mabëtëng kanakën pabalik, pero nakabayad rën ako.”

Nahëya gid si Matthew kato, pero kon may nagbëtëng sa ana nga tatay, man-an na nga makipagsumbaganay tana para ridya, maski pa sala ang anda inubra. “Pagpauli, nag-uran liwat,” hambal na. Ginkagat na ang pangarwa nga mansanas. Masapnët dya. “Kag pagkaabot namën sa balay.” 

“May sulo rën?”

Nagharakhak ang magtatay. Nagangirit lang si Mean, pagamay-gamay ang kagat sa mansanas. 

Pagkatapos ka pira ka minuto, hambal kang tatay ni Matthew, “O sige, maraha pa ako.” 

“Buligan ko ikaw, Papa.” Nagbahël ang angkab na kadya, kag madasig nga naubos ang mansanas.

“Indi rën, hija, sige rën. Sa kwarto lang kamo. Hinaya n’yo lang, maluoy man kamo kanakën.”

Nagparamula si Matthew. Nagkadlaw si Mean.

“Ano ang gusto mo nga dapli?” pamangkot kana kang ana nga tatay.

“Sinigang.”

“O sige, pero himuon mo nga triangle ang mga plastic kang grocery.”

“Ano?” 

Wara magsabat ang ana nga tatay. Nag-umpisa dya nga mang-ukay sa refrigerator. 

Gintipon ni Mean ang mga plastic. “Ako rën ang bahala.” Nag-adto sanda sa kwarto ni Matthew. Nagpungko ang babaye sa kama.

Nagpungko si Matthew sa swivel chair sa atubang kang computer. “Man-an mo gid man kon paano himuon ang gusto na?”

“Hëëd. On mo ra bala ang computer, pagkatapos ko ridya, pa-Facebook.”

Nagsunod si Matthew. Mahinay magboot ang ana nga computer maski pa wara pa dya ti darwa ka tuig. Kinahanglan na rën nga magreformat pero indi tana kamaan. Si Errold ang tagakuti kang ana computer kauna. Indi na mapënggan ang kaugalingën, ginlantaw na ang profile kadya sa Facebook. Ridto man gihapon ang announcement kang pagkamatay na kadya. Ridto man gihapon ang darwa ka like.

Nagtindëg si Mean sa likod na. Ginbuhos na kadya ang halos darwa ka dosena nga plastic nga triangulo sa sabak ni Matthew. “I’m sorry. Nabati-an ko ang balita pero indi ko maman-an kon paano ibring up kanimo.”

“Wara ra a.”

Nagpasabak si Mean kana. Ginkëpkëpan tana. “Istorya ikaw.”

“Parte sa ano?”

“Parte kana.”

Gin-ex ni Matthew ang Chrome. “Ano man?” Nagpisngo tana. “A, naistorya ko rën bala ang nahuy-an ako kana? Kakaumpisa pa lang kang klase kato. Feminismo pa ang trip ko kato. Pseudofeminismo. Basta. May estudyante nga naghambal, kon makapangasawa kuno tana, ayos lang kana kon pauntatën tana kang asawa na sa ubra. Hambal ko, indi kamo mag-amo kara class, indi insakto para sa sangka babaye ang mag-untat sa ubra. Tapos, ginsara-sara ko sanda, kon ano ang ubra kang nanay mo ang pamangkot ko. Paglambot kay Errold, hambal na wara. May ginabatyag kuno ang nanay na.” Nagpisngo liwat tana.

“Ano hambal mo?”

“Wara. Ano pa abi ang mahambal ko? Kundi wara ko tana ginsapak, nagpadayon ako sa masunod nga estudyante. Pagkatapos kang klase, gintawag ko tana. Nagpangayo ako kang pasensya.” 

“Ano hambal na?”

“Wara man gid daw ti ginabatyag ang nanay na.”

“Dungol gali tana e.”

“Patay rën daw abi.”

Naghëgët ang këpkëp ni Mean. Pira ka minuto ang nagligad nagapisngo man dya gihapon.

Gamit ang wala nga alima, ginbuksan liwat ni Matthew ang Chrome, nagbalik tana sa Facebook. Nag-adto tana liwat si profile ni Errold. Ginbasa na liwat ang announcement kang pagkamatay na kadya. Gindugangan na kang sara pa nga like.

3

Masami na gihapon nga ginasagap si Errold. Man-an na nga patay rën dya, nga indi rën magpabatyag ang kalag na kadya. Ang ana nahauna kag nagasaranhën nga boyfriend. Pirme na gihapon nga ginahëlat si Errold. 

Dominggo. Sa mall tana. Makit-anay sanda ni Mean. Nagapungko tana sa green bench sa tënga kang Cyberzone kag SM Marikina. Tatlo ka oras nga late si Mean. Masakit rën ang buli ni Matthew. Nadëmdëman na ang anda nga pagsex. Kon babaye ang imaw, mahilig sa anilingus si Matthew. Indi kon lalaki.

May nagahugyaw nga bata parapit kana. Nagapanugidën dya parte sa ana nga bugto. Gin-agaw ang sirapalën na nga espada. Ginakaraan kang amay ang nang-agaw na nga bata, samtang ang iloy ginaaro ang gin-agawan. Ang nadëmdëman ni Matthew amo ang duwelo nanda ni Professor O’Mahoney kang 2007.

Ang naman-an kang tanan, nagatrip lang sanda nga darwa nga nerd. Ang visiting Professor halin sa Ireland, import kang Department of English and Comparative Literature, kontra sa Instructor nga pirme may dara nga bahël nga payong. Kanday Prof. O’Mahoney kag si Errold ang nauna nga nangin sanda. Si Matthew ang nang-agaw. Aminado tana nga tana ang nanukso, ang nanghangkat nga magluib. Asta tëlad, tatlo ka tuig ang nagligad, indi na man sa gihapon mapaathag kon naga amo kato ang nangin gahëm kang atraksyon. Siguro ginpainëm tana kang gayuma kang ana nga nanay. Ukon mahilig lang tana sa singkit.

Sa umpisa gintago nanda kay Prof. O’Mahoney. Sa umpisa, indi pa gusto ni Errold nga bayaan ang barbas-sarado nga oso halin sa Ireland. Ano abi kay daw haros luhudan dya kang mga taga-English department, kag kaharawa ang pagdayaw. Nagpasugot si Matthew. Ginbaklan na kang Nokia N95 si Errold, cellphone nga exclusively para sa mga text kag tawag na. Sa mga marayë nga mall sanda nagakit-anay, indi sa SM North ukon Trinoma. Mga sa Power Plant, ukon Market! Market! Kon gamotel sanda, bëkën ti sa Cubao ukon sa may Sta. Lucia. Kinahanglan pa nga sa Baclaran ukon Monumento. Adventure man, amo kato ang umpisa nga pag-agwa ni Matthew sa ana nga paranaguan sa Quezon City.

Kag pareho kang adventure, nagaadto sa espadahay ang istorya.

Indi na man-an kon san-o sanda nangin mas seryoso ni Errold, pero nadëmdëman na kon kasan-o nagwasaag ang tanan. Masami sanda nga magkit-anay kauna sa Katipunan Ministop. Mauna pirme ka abot si Errold, masëlëd si Matthew, indi magpanapak, mabakal kang doughnut ukon dyaryo ukon mentos ukon condom, pagkatapos dëngan sanda maggwa. Maistoryahanay lang sanda kon mapatuo sa Aurora, paadto sa LRT. Ang LRT nga dya magadara kananda sa Cubao, kon diin sanda masakay kang MRT paadto sa Guadalupe.

Hulyo 25, Miyerkules. Naurihi ka abot si Matthew kay may nagconsult kana, ang una na nga advisee. Masabad ang mga Filipino major, kag wara ti pinagkaiba ang babaye nga to. Nagcompute rën tana kang garastuhon sa ana nga utak kay man-an na nga kinahanglan na nga manlibre sa medyo marahalën nga restaurant para mabayaran ang pagkabadtrip ni Errold sa paghëlat (pareho sanda, indi gusto nga ginapahëlat kang kon sin-o man).

Bag-o pa man sanda makasëlëd ginbalabagan sanda kang barbas-sarado nga lalaki. Tambëk dya, medyo ilëm, medyo taas. Nakilala dayon ni Matthew si Prof. O’Mahoney. “Captain!” hambal na. Hinampas na ang kaugalingën nga dahi pagkagwa nga pagkagwa kang kataga halin sa ana nga bibig. “Captain” ang gusto nga itawag ni Prof. Mahoney ni Errold kon nagasex sanda. Kapitan daw abi ang tatay na kadya sa Ireland, may posisyon (nga malamang imahenaryo lang) sa IRA. Kang maisip ni Matthew dya, ang gusto na himuon amo ang hampasën ang uyahën ni Prof. O’Mahoney. Buhay rën sanda nga nagapanago, kag nagadura rën ang nabatyagan na nga guilt sa ana nga pangin kabit. Nabëslan rën dya kang selos, kag kahërëy-anan. Kahërëy-anan nga pati ang mga trip sa kama kang taga-Ireland nga to man-an na. Selos kay maski man-an na nga tana ang ginakita ni Errold, maski man-an na nga ginasipalan na gid lang kadya si Prof. O’Mahoney, pirme man gihapon nagasëlëd sa anda istoryahanay si Captain. Bisan pa ginakadlawan nanda ang kawirduhan na kadya (random nga pagquote kay Dickens, fascination sa mga baril, pagtiraw nga magtuon kang Tagalog), bisan nga ginahambal ni Errold nga mas maaram si Matthew sa kama, bisan nga ginahambal ni Errold nga mas marakë pa ti naman-an parte sa literature kang Nakatundan si Matthew, ginaselosan na man gihapon si Prof. O’Mahoney. Siguro amo man gid ra ang gakatabo sa kabit, ang pirme nga mangin insecure.

“Are you it, are you it?” Gintuslok-tuslok tana ni Captain sa dëghan. “Are you it?” Nagataray-ëg sa kaugët ang bilbil na kadya.

Napatay sa ana nga dila ang una na naisip nga isinggit (“Abaw bëkën ka man ti kapitalismo, naga ginakinokomidipika mo ‘ko?”) kang matantya na nga ginalëbad ni Prof. O’Mahoney sa Ingles ang “Ito ba?”

Gumuwa si Errold. “Charles?”

Nagbalikid si Prof. O’Mahoney. “Tell me, is this it?” 

“Go home, Charles,” kag bag-o pa man makahambal si Matthew, ginhila tana ni Errold 

parayë sa nagasiyagit pa sa gihapon nga visiting professor halin sa English Department. 

Amo to ang una nga gab-i sa Cubao sanda nagmotel. Wara man nagaëgët si Matthew, pero assumptionista si Errold. Bilog nga gab-i dya nagapaangga kana, tana ang nanlibre kang panyapon, tana man ang nanghagad nga magvideoke, tana man ang nanghagad sa motel. Liwat-liwat ang ginahani na kadya. “Kid-anën ko,” “Indi rën to matabo liwat,” “Indi mo ako pagbayaan, indi mo ako pagbayaan.” 

Wara man tana ti plano nga mangbaya. Wara man tana ti plano nga hambalën ang matuod, nga indi man tana apektado sa pag-eskandalo ni Prof. O’Mahoney. Nasamaran tana kang tudlo na kadya, malabëg ang kuko sa tudlo ni Captain, pero, indi na mapaathag, wara man tana nahëy-an. Kag sara pa, tana ang ginhila parayë ni Errold. Bëkën ti tana ang ginsugo nga mauli. Amo kato ang importante. Para kundi bëkën rën tana ti kabit.

Nagligad ang darwa ka bulan. Pirme rën sanda sa Cubao nagalagaw. Pang-espesyal nga okasyon gid lang ang Market! Market! Wara rëman ginasambit ti hëngëd ni Errold si Prof. O’Mahoney (indi gihapon malikawan ang Freudian slips, kapin pa “honey” ang tawganay nanda). Talagsa makasalubong ni Matthew ang taga-Ireland sa koridor kang Palma Hall. Kang una nagalikaw pa tana. Nagsëlëd tana sa CR kang maaninag ang barbas kadya. Urihi na gid lang matalupangdan nga pwede man dya magsëlëd sa banyo kay pareho sanda nga lalaki. Nanago tana sa sëlëd kang sangka cubicle. Traynta minutos na nga ginpamati-an ang darwa ka babaye nga nagasex sa sëlëd kang kaingëd nga cubicle bag-o tana naggwa sa CR. Ridto gihapon si Prof. O’Mahoney, nagapanghugas kang mga alima sa lababo, may ipit-ipit nga Philippine Collegian sa kilikili–kakatapos na lang kadya mamus-on. Gintërëk tana kadya sa salamin. Kang wara nag-atras kang tërëk si Matthew, naghangdë dya kag nagbalik sa paghugas kang ana mga alima.

Mga tatlo, apat ka bes pa sanda nga nag-engkwentrohanay pagkatapos kato. Wara rën liwat nagtiraw manago si Matthew. Palangga na si Errold, kag wara ti puti nga subaltern ang makaagaw kang palangga na.

Patapos rën ang Setyembre kang ginbalabagan tana kadya sa gwa kang Faculty Center. Nagakatinkatin, ginaistorya na ang kuti nga masami nagatambay sa may desk kang guard kang nabatyagan na nga may gatindëg sa likod na. Nagtindëg tana, nagatërëk kay Prof. O’Mahoney pero kaistorya na man sa gihapon ang kuti. Gintampa tana kadya.

May kaistorya ang sikyu nga bantay kato sa telepono. Wara sanda ginsapak kadya. 

“Hina,” hambal ni Captain, “hinahamon.” Nagginhawa dya ti madalëm. “Hinahamon kita.” 

Haros makakas ang panga ni Matthew sa kakësëg kang tampa na kadya. “Sa?” Nagatindëg sa batiis na ang kuti. Nagaagwa ang mga bangkil kag kuko, nagatindëg ang balahibo. “Hamon sa?” 

“This, this,” hambal ni Prof. O’Mahoney, ginadëkdëk ang tudlo sa payong ni Matthew. “Duel, duel.”

 “Hamon sa… umbrella showdown?” 

“Sword!” singgit ni Captain. “Sword fight!” Nagbalëd-balëd ang bilbil na kadya. 

Sa urihi naintindihan ni Matthew. Kadë-ulo si Prof. O’Mahoney. “It’s not a samurai,” hambal na, “it’s an umbrella. Only the handle looks like a samurai.”

 “Katana ta,” sabi ni Prof. O’Mahoney, “katana tanga.”

Nabatyagan ni Matthew ang pagparamula kang ana uyahën. “Fine. Rëm-an. Tomorrow, not open. Idiot.” Kag bag-o pa man makasabat ang visiting professor halin sa Ireland, ginhakwat ni Matthew ang kuti nga mangangapin kag nagpanaw paadto sa sarakayan kang dyip nga Pantranco. Sa may Scout Reyes rën tana kang mabatyagan ang sapat nga nagapiglas sa ana mga braso. Ginregalo na ang kuti sa ana nga nanay. “Inglatera” ang ginpangaran nanda kadya. Napatay dya sangka semana pagkatapos kang espadahay.

Wara maman-an ni Matthew kon ano ang nagsëlëd sa ana nga utak. Man-an na nga indi na man pwede nga patyën si Prof. O’Mahoney, pero pagkarëm-an nagbugtaw tana ti maaga kag alas nuebe y media pa lang ridto rën tana sa Sta. Lucia. Ridto lang abi ang naman-an na nga nagabaligya kang espada, luwas sa mga talagsahën nga nagalambot kananda nga nagapamaligya kang daw kampilan.

Sobra sa tatlo ka libo ang presyo kang espada. Wara ti nabilin kana para pangplite. Kinahanglan na pa nga magtaxi paadto sa UP, maghingyo sa driver kag magbalik nga dara ang kwarta nga may dugang nga gin-utang na sa una nga co-teacher nga nasug-alaw.

Sa Sunken Garden sanda nagkit-anay ni O’Mahoney. Tana ang nagtext kang lokasyon. Wara sanda ti mga imaw. Text nga text kag miskol nga miskol kana si Errold, pero wara na dya ginasapak. Kinahanglan na nga tapuson ang problema kay Captain bag-o na istoryahën dya liwat parte sa anda nga relasyon. 

Ang plano na nga tapyasan lang ti gamay si Prof. O’Mahoney. Sa hita, ukon sa braso. Darwa ka oras tana nga nagpractice sa sëlëd kang kwarto ka Faculty Center. Puro slash, wara ti tuslok, indi na man gusto nga aksidente nga mabuno dya. 

Wara pa ti sangka minuto ang duwelo. Tana ang naslash. Tënga nga panit kang ana nga kamalingking. Matuod gid man gali ang hambalanën. Gindagdag na ang bag-o bakal nga espada, dason naglagapok ang ana nga lawas. Mayad lang kay bag-o lang nag-uran, mahëmëk ang lupa sa Sunken Garden, gapaangga ang mga hilamon. Mga football player ang nagbulig kana. Tanda ang nagbëël kang katana ni Prof. O’Mahoney, sanda ang nanawag sa mga pulis (may SSB sa palibot, pero naglantaw lang ang mga dya), sanda ang nagdara kana sa Infirmary.

Wara lang man tana naconfine. Gindul-ong tana ni Errold pauli. Tana kadya ang nagpaathag sa tatay na kon ano ang natabo. Pero tana man sa gihapon ang nag-istorya sa ana nga nanay. Madëlëm sa sëlëd kang basement. Halin lang gid sa mga mata ni Inglatera ang kasanag. Nagapungko ang kuti sa mga batiis kang ana nga iloy. Sa rocking chair dya, gani saka-panaog ang darwa ka bola nga kanaryo.

Ang nahambal lang gid kang ana nga nanay bilang sabat sa malawig na nga istorya: “Ang bata nga ra, tana pa ang mangin mitsa sa atën kabuhi.”

“Kang, Ma, kang atën kabuhi.”

“Sa!” hambal na kadya. “Kag magturog rën ikaw, dunot rën ra ang alima mo basi may plano pa ikaw nga magsalsal.”

Maski nga wara pa nakapagjakol si Matthew kang gab-i nga to, nakaturog tana ti mahamëëk. Sa taxi pauli abi, ginhambal kana ni Errold nga ginbayaan na rën kadya si Prof. O’Mahoney. “Sangka semana rën,” hambal na kadya, “wara ko lang ginhambal kay gusto ko October 1 hambalën. Bag-o nga bulan, bag-o nga kabuhi.” Ginharkan na kadya ang ana nga kamalingking.

Tëngëd kay Errold amo nga nangin trip ni Matthew ang pagpaharëk sa kamalingking. Marakë tana ti nangin karelasyon pagkatapos ang nauna kag saranhën na nga nangin boyfriend, kag tanan sanda nagapamangkot kon naga erogenous zone para kana ang parte nga ra. Syempre, wara na ginahambal. Indi mag-istorya parte sa ex, amo ra ang ana nga policy, kapin pa gid kon parte sa intimacy. 

Si Mean, si Mean lang ang wara nagpamangkot parte sa ana nga kamalingking. Bëkën sa kon naga nga trip na dya nga paharëkan. Bëkën sa kon naga nga lain ang korte na kadya. Si Mean. Late rëman si Mean.

Mag naghapulas kang ana mga abaga.

“Oy,” hambal na, pero wara tana nagbalikid.

 “Oy ka d’yan.” 

Gin-atubang ni Matthew ang nobya na nga bëkën man. “O, diin rën ang mga maleta mo? Wara man lang ti handbag si Mean. “Nag-istoryahanay rën kami ni Mommy.”

Naghangdë lang si Matthew. Man-an na rën kon ano kon sayuron kato. “Pero maadto ka man gihapon kanamën?”

“Hëëd e. Mapasalamat ako sa ginikanan mo.”

Naghangdë tana liwat. “Dyip lang kita ha?”

“Ayos lang.” Ginsukbit na kadya ang ana braso sa ana ka isara nga braso. “Gaëgët?”

“Wara.” Para indi malipatan ang ana nga kaëgët, gin-istorya ni Matthew ang tatlo ka bes na nga ginhimo nga pagpanaw pauli halin sa UP paadto sa Pantranco. Namati lang si Mean, man-an na nga ginahimo dya kang sara para indi mag-init ang ulo. Masami sanda mag-away kauna, kag nangin policy nanda nga pabayaan lang nga magkakas kang kaëgët ang sara kag sara sa pamaagi nga trip nanda. Para wara rën ti singgitan sa mall kag batuhanay kang cellphone sa mga restaurant.

“Pito ka kilometro! Sarangan mo to!” Sa sangka daan nga mapa sa opisina kang Chancellor naman-an ni Matthew kon ano karayë ang UP halin sa Pantranco. Nakit-an na dya sa adlaw nga ginpatawag sanda pareho ni Prof. O’Mahoney para ipaathag ang anda nga duwelo. Halin kato nangin magarët ang pag-isip ni Matthew kang mga distansya kang kon ano-ano nga mga bagay. Karayëën kang kalibutan sa bulan (356400 asta 406700 kilometro), karayëën kang kwarto na halin sa banyo (apat ka metro, insakto), ang ana kataasën (160 sentimetro).

Wara na nabatyagan nga sa Scout Reyes rën gali sanda. Si Mean rën ang nagapas-an kang ana nga backpack. “Man-an mo, kadya nga sarang semana lang, last Friday, abi ko nakakita ko kang Roxas-Gastambide.”

 “Ano ra?” 

“Kauna abi, bëkën lang ti Roxas asta Recto ang byahe. May ruta nga pa-Gastambide.”

“Tuod?”

“Tapos tëlad wara rën.”

“Kadalëm man a.”

“Daw awang.” Nag-umpisa nga magstorya si Matthew parte sa fantasya na nga mga buruhatën nga pelikula. Pasëlëd rën sanda sa gate kang nakalambot tana sa pinakaurihi nga ideya. “So ang titulo, Das Lebens Friedrich Engels. Parte sa kon paano ginsulat nanday Marx kag Engels ang Communist Manifesto. Mayadanay sanda nga mag-abyan, pero pagamay-gamay nga mabaskëg ang hisa ni Engels. Si Marx abi ang sikat sa anda mga kaimaw, si Marx abi ang maaram. Malain ang bëët ni Engels, nga daw charity lang nga kaimaw tana nga gincomission para magsulat kang manifesto kang Partido. So sa climax, maaway sanda. ‘Ikaw! Pirme gid lang ikaw!’ singgit ni Engels. Tapos madiretso sanda sa bar kon diin pirme nagakirit-anay ang mga komunista kag obrero. Tanan tamyawën si Marx, tapos si Engels masungon sa pusod. ‘Kanta man bala, Karl!’ singgit kang mga abyan nanda. Nagpasugot si Marx, nag-adto tana sa tënga kang entablado. Nagtindëg si Engels para maghalin, sa may gawang rën tana kang mag-umpisa ka kanta si Marx. “It must have been cold there in my shadow.” 

“Wind Beneath My Wings!” Harakhak si Mean.

“Tapos ang sa imahinasyon ko gid nga maganap bilang Marx, ang si Hagrid sa Harry Potter!” Ginpaagwa ni Matthew ang yabi. Nakit-an na nga nakabukas ti gamay ang gawang. “Hëëd, hëëd! Bagay na bagay gid tana!”

“Bukas ang gawang.” Nangëlëng-ëlëng tana. Dapat sarado dya. “Nahambal ko rën bala kanimo kon ano ang pinagkaiba kang ‘gawang’ sa ‘pwertahan’?” Dipuga kon sëdlan sanda gani kang mga squatter…

“Rakë nga bes rën, Prof.” Ginkusi tana kadya. “E ang pinagkaiba kang nagapahuway sa sofa sa nagatindëg nga daw gago samtang may pas-an nga mabëg-at nga backpack, nahambal ko rën kanimo?”

Gintulod ni Matthew pabukas ang gawang. Madëlëm sa sëlëd. Ginbuksan na ang sulo. Nagtambad kana ang uyahën kang ana nga tatay. Nagatindëg dya sa idalëm kang gawang sa tënga kang kusina kag ana nga kwarto. Nagangirit dya, may hithit nga sigarilyo.

“O, ano rëman ra? Gusto mo magkakanser liwat?”

“Anak, indi tamën sa haya ha?” Mga pito ka metro ang karayëën kadya kana. Insakto nga sa tënga nanda nga darwa ang gawang paadto sa kwarto kang ana mga ginikanan. 

Nagginhawa ti madalëm si Mean sa likod na.

“Abi ko gusto mo, pero closed casket?” Nagbalikid si Matthew, nakit-an nga gapanglapsi ang uyahën kang nobya nga indi man. Gutom rën dya siguro. “Kaimaw ko si Mean ha? Mag-umpisa kuno sa Lunes mabayad rën tana kang renta.” Ginpirit ni Matthew magkadlaw, ginbalik ang tërëk sa ana nga tatay. Nagabangirit lang dya, wara nagahambal. May natabo bala sa ana nga nanay? “Oy, ano ang problema?” Nagparapit tana para magbisa.

Halin sa likod kang ana nga tatay gumuwa si Prof. O’Mahoney. Wara rën dya ti barbas. Wara rën dya ti bilbil. May nakaptan dya nga baril. Glock 34. May baba ang baril, laser para sa pagtarget, daw nahimo nga sci-fi, tipo nga baril kang Stargate Atlantis. Glock 34. Kaina paadto sa SM Marikina, “Lando” ni Gloc 9 ang nagatukar liwat-liwar sa dyip pa-Cogeo.

Nagdalagan si Matthew.

Naglupok ang bagul kang ana nga tatay. May nagtiklod kana patuo. Nanënë tana pasëlëd sa kwarto kang ana mga ginikanan. Pagkatindëg, nakita na nga nagakaway kana si Mean. Nagwasaag ang abaga na kadya.

Nagsara ang gawang.

Lampshade ang una nga napudyotan ni Matthew. Buksan na rën daad ang gawang kang mabati-an na nga nagbukas ang gabalag sa dalan paadto sa basement. Nagbukas ang sulo. Nadagdag na ang lampshade kang makita na ang ana nga nanay. Nagapungko sa may garaw-an, nagabangirit kana. 

“Ma!”

“Hambal ko kanimo e, oras rën.”

Nagtay-ëg ang gawang. Si Prof. O’Mahoney, nagasipa halin sa gwa. Indi na rën madëmdëman kon may tunog ang lupok kang baril na kadya. Nabati-an ayhan kang mga ingëd-balay? Ang mga sapat nga squatter nga to, sanda siguro ang nagbaya nga bukas ang gate amo ra nga nasëdlan sanda. Nagluhod si Matthew sa ingëd ni nanay na.

“Ma…” Nagsagrak ang limëg na. Daw nabëka ang ana nga kalag. 

 “Sakyan mo gid lang,” hani na kadya. “Sakyan mo gid lang.” 

“Ma, indi… Ma…” 

“Patay rën tana, kamahalan. Patay rën, ginoo ko. Patay, tatang, patay. Kag matinir nga patay sa paraabuton nga mga inadlaw.” Tatlo ka tuig matapos patalsikën sa UP, matigda rën managalog ang bata kang rebolusyonaryo. Liwat-liwat dya nga nagasiyagit, “Patay! Patay! Ginpatay mo tana, kag sukton ikaw kang Kapitan!”

“Mapatay ka man,” hani kang nanay ni Matthew.

“Ma, indi! Indi!”

Nabati-an ni Matthew ang lampës kang kahoy sa semento. May pag-angga sa paglampës kang gawang sa pader. Daw hampak sa buli, ginasakit para magpanamit. Mabalikid daad tana pero ginhakës tana kang ana nga nanay. “Sakyi gid lang. Sakyan mo gid lang.” Gintiklod tana kadya. Nadagdag tana, ginkadol kang hagdan sa ulo ang ana nga pagdalus-os padagdag sa basement.

Wara na rën mahimo nga magbangon pa. Ginkaptan na ang ana nga busong. Nagadugo dya. Daw suman ang ragkët kang dugo sa ana nga ginkapët nga alima. Nabati-an na ang lupok kang Glock 34. Ginsundan dya kang pagsara kang gabalabag sa garaw-an. Ridto lang tana. Wara tana malipëng. Ridto lang tana, nagatërëk sa kisame kang basement.

4

Pabalik si Matthew sa Delgado Hospital kang makita na ang urihi nga Roxas-Gastambide. Berde ang atëp na kadya, mailëm nga krema ang lawas. Napauntat tana sa kanto kang Scout Reyes kag Scout Chuatoco, naganganga, mahëgët ang kapët sa tatlo ka kopya kang Cosmopolitan magazine nga ginbëël na sa balay para darhën sa nanay ni Mean, nga amo ang nagabantay sa nobya na nga daw bëkën man sa ospital.

Wara ginpadëlëg ni Matthew ang dyip, pero nagdëlëg dya sa atubang na. Nakilal-an na ang driver, Roxas-Recto masami ang ginamaneho na kadya. Kërëng, bungal, nagaagwa ang busong sa gëtëk nga polo nga asul, nagkaway dya kana. Nag-ëlëng-ëlëng si Matthew. Ginbusinahan tana kadya, ang harakhak nga ana ka payaso nga demonyo ang tunog. Nag-atras si Matthew. “Sakay rën,” hambal kang driver. “Sakay ka gid lang, marayë pa ang gusto mo nga adtunan.”

Sala ang mangin direksyon kon masakay tana. Sa may Kamuning ang Delgado Hospital, sa tagipusuon kang Quezon City, marayë sa Gastambide, nga ridto sa Maynila. Pero darwa ka adlaw nga patay rën ang ana mga ginikanan, darwa ka adlaw rën nga comatose si Mean. Gusto anay magparayë ni Matthew, kag gusto na maman-an liwat ko nano ang pinagkaiba kang ruta kang Roxas-Recto sa Roxas-Gastambide. 

Nagsakay tana kag nag-ingëd sa driver. Sanggatos ang gindawë na kadya kana. “Diretso lang.” 

“Ibulsa mo gid lang ra,” hambal kang bungal. “Wara mo bala nadëmdëman? Kilala ko ang tatay mo.” 

Dati nga manager sa gas station ang tatay ni Matthew. Sa makapira ka bes nga makadëngan na dya sa sangka Roxas-Recto, pirme sanda ginalibre kang mga driver. “Salamat gid,” hambal na, ginbulsa liwat ang kwarta.

“Nagakiunong ako,” hambal kang kërëng. “Wara kuno ti haya?”

Nag-ëlëng-ëlëng si Matthew. “Parehas sanda nga gapang-indi ni Mama.” Ginahëlat lang ni Matthew ang pag-abot kang bugto halin sa abroad. Sa rëm-an ukon sa Huwebes ang cremation.

“Mayad nga tawo ang tatay mo,” hambal kang nagaagwa ang busong, “ang nanay mo man.” 

“Salamat gid.” Ano pa abi ang pwede na nga mahambal? Ay indi man gid, mabaskëg mamalbal to bisan high school rën ako. Nagapangawat gani to sa mga gapakalimos nga bulag mong. Mabëët lang to sa mga squatter, bëkën sa kaugalingën nga bata. Ang mga squatter, ang mga dya sa urihi ang nagsagëp kananda ni Mean. Kistra lang nakahimo ti mayad ang mga sapat, siguro tëlad ginalimas rën nanda ang mga gamit sa balay. “Salamat gid.” Wara rën tana ti madugang. Patay rën ang mga ginikanan na. Tëngëd kana, kay man wara tana nagpamati sa nanay na, tëngëd man-an na nga matuod ang gahëm na kadya, pero bëkën ti insakto ang ana nga pagpati. Kay man iniyot na si Errold. Tëngëd ginpaëgët na si O’Mahoney.

Nagpanguy-ab si Matthew. 

“Turog ikaw anay. Malawig ang byahe.”

Naghangdë si Matthew. Nag-uli lang tana kay nakakadlaw ang nanay ni Mean tëngëd sa ana nga angsëd. Darwa ka adlaw rën tana nga wara ti turog. Bëkën ti insakto. Bëkën ti insakto nga pagpina. Dapat indi rën tana magturog liwat. Dapat samtang nagakabuhi – dapat asta sa punta kang wara ti pag-untat tana nga wara ti turog.

Nagpiyëng tana kag namisëkan.

Pag-untat kang dyip ang nagpukaw kana. Natapungawan tana antes pa gintay-ëg kang driver ang ana nga abaga. Ang una nga nagsëlëd sa ana nga utak amo ang nabati-an nga nga joke kauna nahanëngëd sa mga babaye nga nagapanghimuta pagkabugtaw kay wara ti iban nga makalot. Ginbëka na ang ana mga mata kag magpungko ti tadlëng. Bëkën ti Maynila ang ana palibot. Bëkën ti mabaho, bëkën ti mahigkë, bëkën ti basa, bëkën ti puro squatter. May pirangnahët nga tawo nga grasa, hëëd, pero bëkën dya ti Maynila.

“Ridya rën kita.” Nagpatiriwis kang bibig na ang driver sa bilding sa tuo.

Sumunod ang mga mata ni Matthew. Kilala na ang façade kang Delgado Hospital, ang eskultura nga babaye sa atubang na kadya, ang mga salamin kang emergency room. Ridya ginadara ang ana nga tatay kon ginahapo dya. Ridya man ang gynecologist ni Mean. Kilala na ang ospital nga dya. Pero bëkën ti Delgado Hospital ang nakabëtang nga pangaran kang bilding. Ospital lang. “Diin rën, diin rën kita?”

Nagkadlaw ang driver nga bungal. Gataratay-ëg ang busong na kadya. “Sa Gastambide. Hambal mo diretso.”

“Pero…” 

“Ay maan, bëkën ti ako ang pamangkuta. Sa sëlëd ang nanay mo, tana ang sabarën mo.”

Ang nanay na? E ang tatay na? “E ang tatay ko tana.”

“Ay maan, ano ang hambal ko haw? Sa nanay mo man ipamangkot kon diin ang tatay mo.” Gintapik tana kadya sa abaga. “Sige rën, panaog rën. Ridya man ako gihapon pag-agwa mo, may inughatëd lang ako pagkatapos mabalik man ako dayon para darhën ikaw sa asawa mo.”

Nagpanaog si Matthew, nakaipit ang mga Cosmopolitan sa kili-kili. “Bëkën ko tana ti asawa.”

“Indi pa.” Nagburhot pahalin ang dyip.

Naglantaw si Matthew sa palibot bag-o nagsëlëd sa ospital. Amo man dya ang itsura kang Kamuning nga naman-an na. Ang mga sari-sari store. Ang mga baraligyaan kang second hand. Ang mga tawo nga grasa. May diya man nga mga sarakyan, kotse, tricycle, trak. Wara lang garing ti dyip.

Nagparapit tana sa entrance. Wara ti sikyo para mag-inspeksyon kang ana nga backpack. Nagsëlëd sa ana paminsarën nga dapat ibëtang na gid lang sa bag ang mga magazine. Nagsëlëd tana.

Wara ti bantay sa reception. Pero nakakita tana kang room list. Sa 103 ang ana nga nanay, suno ridya. Wara ang ana nga tatay sa listahan.

Sa gwa kang room 103, may nakasulat sa attending physician: pangaran kang doktor ni Mean. Nangatok si Matthew, tatlo ka bes nga madasig, darwa nga mahinay. Nag-isip tana ti asta pulo sa pinsar na.

“Dali lang.” Limëg kang nanay na!

Ginbuksan na kadya dayon ang gawang.

“Ay punyeta nga bata dya ay.” Nagauba ang nanay na. “Gwa! Gwa!” 

Nakabra kag panty man ang nanay na, isara pa patay rëman dya, pero pagkagwa sa kwarto pumiyëng si Matthew kag ginkalot nga ginkalot ang ana nga mga mata. Madasig tana nga nagluha, tëngëd sa kalipay, kahadlëk, kasakit, kahërëy-anan. Turo-sip-on man tana dayon.

Pagkatapos ti pira ka minuto, gintawag tana liwat kang ana nga nanay.

Nangatok kag nag-isip liwat si Matthew, kag ginhëlat ang “Sëlëd,” bag-o tana nagsëlëd. Nagapiyëng tana gihapon.

“O, ano ang ginahimo mo sa kaugalingën mo?”

Nagapiyëng sa gihapon, nagparapit si Matthew sa limëg. Nabunggo na ang ana nga tuhod sa sangka matigdas nga bagay.

“Ay, maan, susmaryosep, magmukra ikaw gani!”

Nagmukra si Matthew. Nagdëngan ang ana nga pagkadlaw sa pagturo kang ana mga luha 

kag sip-on. Sa kama ang ana nga nanay. Nakaduster, nagapangapay. Nagapungko dya, wara nagabatang. May libro sa kaingëd nga lamesa kang kama. Dianetics.

“Wara ti Battlefield Earth?”

 “Ano?” 

Ginkapkap ni Matthew ang embossed nga pangaran ni L. John Hubbard. “Wara.”

“Mayad gid, no?” Ginbëël na kadya ang libro, ginbuksan sa tënga. Taraguan gali dya.

Ginbëël ni Matthew ang sëlëd. “Ano ang ginabuksan kadya?”

Ginbawi kang ana nga nanay ang yabi, gintago liwat, ginsara ang peke nga libro. “Ang amo dya nga kwarto. Kaisa abi nagagwa ako.”

“Kon kaisa? Darwa ka adlaw pa lang ikaw dapat ridya.”

“E ti ikaw rën ang kamaan kon paano magdalagan ang oras sa afterlife.” Nagbangirit dya.

“Pungko.”

Ginhila ni Matthew ang monobloc sa may pusod paadto sa ingëd kang kama. “Kag paano mo nasigurado nga bëkën dya ti impiyerno?”

“Ano ginahambal mo, maadto ako sa impyerno? Pagkatapos ko isakripisyo ang kabuhi ko para kanimo?”

“Ma man bala, indi n’yo man to kinahanglan ubrahën.”

“Nahambal mo lang ra kay man wara ka pa ti bata. Pabay-i lang.”

“Indi takën magkabata, Ma.”

“Wara pa bala ginhambal kanimo kang doktor nga nagabusong si Mean?”

 “Ano?” 

Nagharakhak ang ana nga nanay. “Ra, amo ra ang katëngdanan kon naga man-an ko nga bëkën dya ti impyerno. Ra ang itsura mo?” Nagkagat dya kang lower lip. “Susmaryosep, Matthew, ano gid bala kalain sa imahinasyon mo ang pag-ilis kang diaper?”

Pasaot-saot anay sanda sa nagakalain-lain nga topiko. Kumusta ang balay, kumusta ang byahe, kumusta ang ana nga bugto. Kon kaisa nagapasiplat ang ana nga nanay sa kurtina sa tënga kang kwarto. Daw ward-level ang kwarto. Ang katingalahan, pribado nga kwarto ang 103 sa Delgado Hospital.

“Kag sin-o ang nagabantay kay Annie?”

 “Nanay na.” 

“Mayaday rën sanda?”

“Technically, indi, kay komatos si Mean. Pero pamatyag ko mas mangin mayad rën ang relasyon nanda. Man-an mo ko nano ang ginhambal na kanakën? Gintawag ko ab inga ‘Tita,’ ang hambal na, abi ko barahën na ako, ang hambal na, ‘Mommy na lang, Matthew.’” 

“Amo rën ra ang nangin tawag mo?”

“Ti kay hambal mo mangin ugangan ko e, ti hëëd!”

Nagkakas kang muri si Matthew. “Ma, diin si tatay.”

Nagpawara lang ang nanay na. “Basi sa impyerno.”

Nagkadlawanay sanda. Nag-istoryahanay parte sa mga wara ti pulos nga bagay. Mga madëmdëman bëkën ti kang bata pa si Matthew, ukon high school man lang, bëkën, ang mga ginpanëmdëm nanda ang mga nagkaratabo sangka bulan antes ang insidente. Ang aksidente nga pagpatay sa ref nga naghatëd kang baha sa sala, ang pagsëlëd kang mga Jehovah’s Witness asta sa basement, ang pagpangawat kang mga squatter ti pirangnahët nga amargoso halin sa anda nga tanëman.

Nagpasiplat ang ana nga nanay sa kurtina.

“Wara mo to dapat gin-ubra, Ma.”

“Inri rën sagay sinabad, Matthew.”

“Nakita mo man nga paarabuton. Naga wara ikaw mas nangin specific sa paandam?” 

“Indi ka man abi magpati. Kag sara pa, indi ko man pwede nga pënggan ang paraabuton. Makit-an ko lang ra.”

 “Ma.” 

“Man-an mo kon ano ang dapat mo himuon sa dyip?”

Nagkurinët ang dahi ni Matthew. “Ano?”

“Dara mo bala ang cellphone mo? Ay, ang iTouch, ang iTouch.”

“Bëkën ti iTouch, Ma, iPod Touch.”

Nagpasurip dya. “Dara mo gani?”

Naghangdë si Matthew.

“Buksan mo kon sa dyip rën ikaw, ha? Buksan mo. May wi-fi ang Roxas-Gastambide.” Nagkadlaw dya. “Sa mapati ikaw sa indi.”

Ginkaptan ni Matthew ang alima kang nanay na. “Nagapati ako, Ma. Nagapati ako. Mainternet ako sa Roxas-Gastambide, pangako.” Naghëgët ang kapët na. “Pero, buhay pa ra, ha? Buhay pa antes ako maghalin. Gusto ko anay ikaw makaimaw.”

Ginhapulas na kadya ang uyahën na. “Gusto mob ala maman-an kon paano ginpatay ni O’Mahoney si Errold?”

“Indi lang.”

“Ti kon paano ko naman-an?”

Nangalot si Matthew kang likod kang ana talinga. “Sige, amo ra.”

Inadjust na kadya ang darwa ka ulunan sa likod. “Paano man? A, sige. Amo kadya. Ikaw abi, indi mo gusto paimbestigahan. Gani kami gid lang kang tatay mo ang nag-ubra. Kadya nga Biyernes, kang naghalin kamo ni Annie nga daw mga kadë-ulo.”

“Costume party ang gin-adtunan namën, Ma.”

“Hambal ko gani, kadë-ulo.” Nagsiplat dya liwat sa kurtina, may ginasirang. “Naghalin kami dayon, pagkahalin ninyo. Nag-adto kami sa ginlëbngan kay Errold. Mga Intsik sanda gali. Mabëët. Lain maglëbëng ang mga Instik. Pahalin rën kami kang umabot si O’Mahoney.” 

“Kag paano na ginpatay si Errold?”

“Abi ko indi mo gusto maman-an?”

Nag-isip ti asta sa pulo si Matthew. Indi na gid man gusto maman-an. “O sige, paano mo gid lang naman-an nga tana gid man ang nagpatay?”

“Ginlantaw na ang lungon.”

“O so, ti ano?” 

“Closed casket mong. Nagpanabad gid tana.”

“Kag…” Nagpanghimung-it si Matthew. Nagpasiplat tana sa kurtina. Daw may haron sa piyak nga bahin kang kwarto.

“Gusto na siguraduhon kon patay rën gid man.”

“Mama.” Nagtindëg si Matthew, ginhawi ang kurtina. Wara t ikon sin-o man ridto kundi sangka kama pa gid. Nagginhawa tana ti madalëm.

“Ano abi mo, tatay mo ang ridyan?”

Nagbalik si Matthew sa monobloc. “Abi ko si Mean.”

“Si Annie? Pira ka bes ko bala ginhambal kanimo nga pakasalan mo tana? Paano tana maadto ridya?”

“Maan.” Ginlibot kang mga mata ni Matthew ang kwarto. May CR ang matuod nga room 103. “Maan, naga sagay timo ka panërëk-tërëk?”

“Ginalantaw ko kon pwede ko buksan, hapon rën basi, bëkën rën ti masanag ang adlaw.” “Wara bala ti banyo ridya?”

“Ang problema kanimo, Matthew, wara ikaw ti pagtuo.”

 Naghipës gid lang si Matthew.

“O, ano, mapanaw rën ikaw?”

“Ti ginasinggitan mo man ako mong.”

“Ano man ra man, Matthew, mangin tatay rën ikaw. Paggiho abi nga daw bëkën ikaw ti bata!” Ginkid-an na kadya liwat ang ulunan sa likod. “Kag ibalik mo ra ang kurtina. Masakit pa sa mata ang kasanag.”

“Dapat daad may blinds dya ang mga bintana.” Ginbalik ni Matthew sa posisyon ang kurtina. Nagpungko tana sa may punta kang kama. “Istorya pa ikaw.”

“Tuhoy sa?”

“Maan.” Nagkakas kang tutuli si Matthew. “Ano ang bata ko, babaye ukon lalaki?” 

“Lalaki.”

“Kay sin-o mas anggid, kay Mean ukon kanakën.”

“Kay Annie, dayawën ang Ginoo.”

Kag ridto rën nag-adto ang istoryahanay nanda. Ano ang mangin pangaran kang bata nanda (Michael), ano ang mangin huyog na kadya (tamade, mauuso kuno halin sa Tsina), sa diin dya maeskwela, ano ang mangin ubra na kadya, ano ang paraabuton na kadya. Nagdëlëm, nagsanag liwat, nagdëlëm liwat, nagsanag liwat.

“Kag ridto na gid lang ipadownload ang utak na sa Internet.”

 “Upload, Ma.” 

“Anak, mapanaw ka gid lang wara pa ikaw ti gusto himuon kundi insaktuhon ako.”

“Sorry, Ma.”

“Ayos lang.” 

“Sorry sa tanan.” 

Nagngiwi dya. “Ayos lang.” Ginharëkan tana kadya sa pisngi. “Sige rën, kaina pa nagahëlat ang dyip sa gwa.”

Nagpunas kang mga mata si Matthew. “Mabalik ako.”

“Mahëlat ako kanimo.”

Nag-isip asta sa pulo si Matthew. Ginkaptan na ang alima kang ana nga nanay, kag naghalin. Mahinay ang pagsara na kang gawang. Sa may reception, nakit-an na nga may diyan rën nga bantay. Gusto na daad dya nga istoryahën, pero nabati-an na nga bumusina ang Roxas-Gastambide. 

Pagkasakay, nanguy-ab si Matthew.

Umandar ang dyip. “Turog ikaw anay, kabuhay kang inyo istoryahanay.”

“Ay, dali lang gid.” Ginsagap na ang iPod Touch sa backpack. Ginbuksan na dya. Matuod gid man, matuod nga may wi-fi sa dyip. “Nagapati ako, Ma. Nagatuo ako.”

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s