BAYANI

ni U Eliserio

salin ni Arlene Moscaya

Man-an man natën tanan nga kon nasipaan mo sa uyahën ang imo nga nanay, indi mangin manami ang imo nga aga.

Photo by Pixabay on Pexels.com

Indi man tuyo nga sipaën ni Anselmo “Mo” Katonyan ang ana nga nanay. Ang gusto na nga sipaën amo ang mga maton sa kanto. Bata pa lang tana, pirme gid lang tana ginapagtripan kang mga dya. Kag tëlad nga 16 ren tana, ginasige pa gihapon ka mga dya ang pagsugo, pagpang-agaw kang binakal na nga pandesal, kag paghila panaog kang ana nga shorts. Amo ra nga ginhimuratan na magtuon kang kray maga. Ang nangin resulta, nagbanëg ang mata kang ana nga nanay. 

Maid-id man ang ana nga plano. Alas singko pa lang sa aga, nagabangon rën tana, pagkatapos magpinulaw sa pagbasa sa Wikipedia nahanëngëd sa sinauna nga pamaagi sa pagdepensa kang lawas kang mga Israeli. Ginsigurado na nga matunog ang huragëk kang ana matamad nga tatay-tatayan. Ginsigurado na man nga sarado ang gate kang anda nga compound. Ginsigurado na nga wara ti makakita sa ana nga pag-ehersisyo.

Ang wara na masigurado ang pagpadayon nga pagturog ni Mrs. Bene. Pasirko-sirko si Mo sa ana nga kwarto, singgit nga singgit nga daw kung fu ang ana nga ginapraktis. Nabati-an gali tana kang ana nanay, kag nag-adto dya kana para mapaandaman tana nga hinali masumbagan naman tana liwat kang ana nga tatay-tatayan kon naistorbo na ang pagturog kang tabatsoy nga pulis nga dya.

Sa kray maga, todo-todo dapat and atake sa pinakamahina nga parte kang lawas ka kontra sa pinakamadasig nga pamaagi. Sa utak ni Mo, makit-an na ang mata kang sara sa mga maisëg nga “naghëram” kang ana cellphone kabaylo sa sangka tagay nga gin. Ginsipa na dya. Sa kamatuoran, nagbukas ang gawang kang ana kwarto kag nasipaan na sa uyahën ang ana nga nanay.

Indi nangin manami ang aga ni Mo. Kang nag-abot ang kagab-ihën, indi na lang mabati-an kay may suksok tana nga earphones pero nasakit remën kang ana nga tatay-tatayan ang ana nga nanay. Nagaralaghëb ang uyahën na kadya, kag ang bilog nga lawas. Pilosopiya kang tatay-tatayan ni Mo ang “ako lang ang may kinamatarëng nga sakiten ang asawa ko.” Kon naman-an na lang gani kadya nga nasipaan ni Mo si Mrs. Bene, mas malala pa gid ang madangtan na nga pagpanakit. Pero indi na man gihapon maman-an, kay puro lang man laghëb ang uyahën kang nanay ni Mo, indi halata ang black eye halin sa bata, imbes nga asawa, ang ginhalinan.

“Hëbeg tana abi,” hambal ni Mrs. Bene samtang nagapreparar kang pamahaw. Bacon kag pandesal nga ginbakal kang sarang gab-i kag ginbëtang sa oven toaster para matusta. 

“Kag mabëdlay mangin pulis.” Man-an ni Mo ang mantra kang ana nga nanay. Wara rën tana nagaasa nga mabugtawan pa dya sa kamatuoran.

Bëkën man abi ti mayad nga asawa ang nagtaliwan nga tatay ni Mo. Kang mga anëm, ukon pito ka tuig pa lang tana, man-an na, nadëmdëman na, masami nga masumbagan ang nanay na kadya. Maski pa ang nanay na man ang nagahimakas nga daw kabayo para makapundar kang anda pangabuhian. Napatay sa sangka buy bust operation si Mr. Katonyan. Ang pulis nga naggëba kang operasyon na kadya kang shabu amo si Sarhento Bene.

Pulo ka tuig si Mo kang mamana liwat ang ana nga nanay. Sa una mayad man ang pagpuyo nanda kaimaw kang pulis. Gamit ang loans sa GSIS, adlaw-adlaw nga pagbasa kang classified ads para sa anunsyo tuhoy sa mga naremate nga balay, kag patay-hëya nga extortion, nahimo nga mabakal ni Sarhento kag Mrs. Bene ang apat ka balay sa compound kon sa diin sanda nagaistar–kag nagapaupa.

Trese anyos rën si Mo kang nag-umpisa ang pagpanakit kana kang ana nga tatay-tatayan sa ana nga nanay. Nagpauli lang dya sangka gab-i, hëbëg. Kang ginasagëp ni Mo si Mrs. Bene, pati tana nadamay.

Sangka tuig bag-o nangin normal ang anda pangabuhi. Nangin normal ang pagpanakit kananda ni Sarhento Bene.

Nagtukturuok ang mga manok kang anda kaingëd. Nagapamulang dya, masami nga kaimaw sa irimnan kang ana nga tatay-tatayan. Mahamot ang bacon pero indi gusto ni Mo magpamahaw. “Marigos rën ako, Ma. Basi mag-abtanay pa kami sa banyo.”

Bëgë nga tiempo lang ang nagligad kag nakailis rën tana. Swerte tana gihapon, de uniporme sa anda nga kolehiyo. Indi na maman-an kon paano magpili kang mga bayo sa pang-adlaw-adlaw ang mga kaeskwela na kauna sa hayskul kag sa unibersidad nga kaswal ang panaptën sa pagsëlëd sa eskwelahan. Ginkandaduhan na ang ana nga kwarto, mabëdlay rën kay basi mapagtripan tana nga imbestigahan kang buwaya samtang wara tana sa anda balay.

Wara ang ana nga nanay sa sala, wara man sa kusina. Nagparapit tana sa banyo kang nabati-an ang limëg na kadya, pati kang ana nga tatay-tatayan. Gintext na gid lang dya nga nagpanaw rën tana para mag-eskwela. 

Wara ang mga maton sa kanto. Basi turog pa.

Marayë ang sarakyan kang dyip paadto sa Maynila. Pagkatapos, trapik. Gani maski alas otso ang una nga klase ni Mo, maaga pa tana sa pag-umpisa kang ana nga adlaw.

Sa arko nga nagaserbe bilang border kang anda nga barangay kag kang Barangay Paligsahan, nakit-an liwat ni Mo ang pobre. Bugtaw dya, ginalantaw ang mga lalaki nga nagapanilhig kang ugsaran kag ang babaye nga nagadali-dali magpaopisina. Malabëg ang lagtëm nga buhok kang pobre, pati man ang bigote kag barbas na kadya. Wara dya ti suot nga bayo sa babaw nga parte kang ana lawas, umuran man ukon bumagyo. Malinëng lang dya, wara gani nagapanglimos. Indi gani sigurado si Mo kon dapat bala dya tawagën nga pobre. Tana lang man gani ang nagatugro kang kwarta kana. Piso kada makit-an na ang lalaki. Wara ti kabili-bili nga piso, indi man lang ra gani makabakal kang mani. Naanaran na rën abi. Mas attachment sa ritwal kaysa sa pagbulig sa isigkatawo ang ana nga motibasyon.

Pareho kasan-o, wara man tana ginsapak kang pobre bisan pa ginparapitan na dya. Nagkatinkatin tana kag ginpatong ang piso marapit sa kahig na kadya. Pagkatapos, dapat nagadinali tana nga maghalin. 

May lain nga natabo sa adlaw nga to. Siguro kay nasipaan ni Mo ang ana nga nanay, kag gusto tana patingalahën kang sansinukob, patiraw sa kamalasan nga nagahëlat kana. 

“Mayad nga aga,” hambal kang pobre.

Naërëngan si Mo, tiki-an lang madagpa, daw kotse nga gulpi nagpreno. Mayad lang kay nagakray maga training tana, kon wara naharëkan na gid ang aspalto. Gintërëk na ang pobre. Wara man dya nagatërëk kana. Indi na masiguro kon kana gid man naghalin ang pagtamyaw. “Mayad nga aga,” hambal na. Kag nagpadayon tana sa pag-adto sa sarakayan kang dyip.

Nagtarithi. Nag-uran. Nagbagyo. Nakasakay rën kang dyip si Mo. Basa tana, basa man ang tanan nga ingëd na. Pag-abot sa eskwelahan, naman-an na nga ginsuspend ang klase. Nag-untat ang uran pero nagtinir ang baha. Gab-i rën kang makauli tana. Sa may arko, nakit-an na ang mga isganan nga tambay nga gusto na pangsumbagën. Ginapagtripan nanda ang pobre. Ginakaptan ka darwa ang mga braso kang mal-am. Ang lider kang mga maton. Doro ang ana pangaran, may ginakaptan nga gunting, nagahana nga guntingan ang lalaki nga malabëg ang bigote. May pirangnahët nga residente sa palibot, nagalikaw sa pagtërëk.

Basa man gihapon ang mga medyas, nagparapit kananda si Mo. Si Doro ang una na nga ginsipa. Una, kay amo dya ang may kapët nga gunting, kag dapat pierdehën ang pinakamabaskëg nga kontra. Pangarwa, halin sa ana nga pwesto, amo dya ang nagatalikod kana.

Wara ti suot nga t-shirt si Doro. Man-an ni Mo ang itsura na kadya: halos wara ti mata kag irong, puro lang baba, bahël nga nagabëka, buta kang nagadurugo nga lasi kag nagaparanggit-ëm nga unto. Nagatalikod dya kana, pero man-an ni Mo ang itsura kang kontra, kay halin pa kang bata tana, masami nga ana nga braso ang ginakaptan kang mga alipores ni Doro, kag nagakinadlaw dya sa uyahën na. Matunog dya kon magkadlaw.

Makit-an ni Mo ang gulugod na kadya, daw tudlo lang kang bata ang pinakapunta. Tëman ka kësëg nga ginsipa ni Mo ang pigtot kang kontra.

Wara man lang nabandëg ang kalagan. Gin-atubang si Mo ni Doro, ginbuno sa gusok gamit ang gunting. Ang nagsëlëd sa paminsar na amo ang ana nga nanay, lasog-lasog ang duster, kag ang sophomore nga myembro kang org sa anda eskwelahan nga ginatuyo na sëdlan, ang malabëg nga batiis na kadya. Ginpangsipa si Mo kang mga maton.

Batyagan na ang dugo sa ana nga busong kag sa ana nga bibig, kag sa ana mga braso, dahi kag kilikili, ginhimuratan ni Mo nga magtindëg. Ginpirit na nga magmukra. Pirot nga daw haros bulag, ginhakwat tana kang darwa ka alipores. Nagtambad kana ang mga gabok nga unto ni Doro.

“Amo dya ang parte nga may harambalën ako nga malabëg tapos mabaskëg ka gulpi kag pierdihën mo kami.” Gingunting na kadya ang pantalon ni Mo. “Patalikuda ra,” hambal kang lider kang mga maton. 

May nabati-an nga pito si Mo. May naaninag tana nga mga nakakanaryo. Mga tanod? Mga pulis? Mga tagasuporta ni Noynoy? Naga man abi buligan tana kang mga dya.

“Sa rëm-an gid lang.” Nagpanaw parayë ang tatlo.

Nagauba, haplak sa aspalto, ginparapitan si Mo kang pobre. “Pasensya rën ikaw, kinahanglan ko nga himuon to kanimo. Kinahanglan mo abi nga makapasar sa pagtiraw e. Kag pasensya lang gid, nakapasar ikaw, pero kinahanglan gihapon nga mga tanod ang magluwas kanimo. Indi man takën pwede nga magpangpugot ka tatlo ka ulo. “Pero dya,” ginkapkap na ang busong ni Mo, “para lang maman-an mo nga seryoso ako.” 

Kang nagligad nga tuig, gindara si Mo kang sangka kaeskwela na sa sangka hardware store sa sangka mall sa EDSA. Ridto, may libre nga pagpungko sa massage chair. Kinse minutos nga ginsumbag kang makina ang likod ni Mo. Daw gingaw-an tana pagkatapos. Nagblanko ang ana paminsar kag daw naglutaw tana. Abi na indi na rën liwat mabatyagan ang amo kato nga klase ka kanamit, kapin pa ginhambalan sanda kang manager kang hardware store nga kistra lang pwede mapungkuan ang massage chair.

Pero kang gab-i kang adlaw kon san-o nasipaan ni Mo ang ana nanay sa mata, nabatyagan na liwat ang pag-aguwa kang nagapablangko kang ana paminsar kag nagapalutaw kang ana lawas. Amo kara ang epekto pagkatapos kang pobre sa ana nga busong.

Ginpatindëg tana kang mga tanod. Darwa ka mga babaye dya, medyo matambëk, medyo mal-am rën, nakakanaryo. “Ayos lang ikaw, toto?”

“May bun–” Ginhiram ni Mo ang ana nga busong. “Mayad lang man.” Kag bag-o pa makapangusisa ang darwa ka tanod, nagpanaw rën tana pauli.

Sa balay, wara tana ti pagkaën nga nadangtan. Nabati-an nga nga nagaromansahanay ang ana nanay kag tatay-tatayan na sa banyo. Nagdiretso tana sa kwarto. Nag-uba tana, nagsuksok kang t-shirt, nagbatang. Rëm-an, patyën tana nanday Doro. Pero bag-o pa mag-abot ang rëm-an, mapahuway tana anay.

Ginpukaw tana kang kasanag. Indi tana makakita. Ginbulag kadya ang ana mga mata. Ginkapkap na ang ana nga cellphone. Wara dya sa idalëm kang ana nga ulunan. Ginkapkap na ang ana nga backpack. Wara man dya sa idalëm kang ana nga kama.

“Ay yudipu–“

Nadura ang kasanag. Nagtambad sa atubang na ang pobre. Nagakatinkatin dya sa dalëm kang ana nga kama. Nagasuksok dya kang kapa, puti kag malabëg ang buhok, bigote kag barungos. 

“Yudiputa.” Nag-irihi si Mo.

“Kumusta rën ikaw?” Gindaw-an tana kadya kang bayo. Kapa man.

Ginputos ni Mo ang ana nga lawas. Mahëmëk ang tela, daw velvet, nagaagaw-agaw ang 

itëm kag lila. “Tuyo man gihapon, medyo basa.” Indi maman-an ni Mo kon naga wara tana nagasinggitan. 

“Rakë gid nga salamat liwat, sa gin-ubra mo kaina.”

“Tënga lang man nga para kanimo ang gin-ubra ko.”

“Ano man ra ang imo nga motibasyon, lampas sa tënga ang nahimo mo nga pagbulig.” 

Naghipës ang lalaki. Nagbangon si Mo, nagtërëk sa gwa. Nagarapta ang mga bituon, daw mga tawo sa mall. May mabati-an tana nga gahëd kang mga nagavideoke. “Salamat man gali.” Nagpatiriwis ka bibig si Mo sa direksyon kang ana nga busong.

“Handa rën ikaw?”

“Sa?” 

“Kon ano man ang tinutuyo kang imo tagipusuon.”

“Darhën mo ako sa orgmate ko nga manami ti batiis?”

“Indi bala aplikante ka pa lang?”

“Kag paano mo tana naman-an ra?”

“Taga dalëm-lupa takën, bëkën taken ti hangag.”

Ginkagat ni Mo ang ana bibig. Laban-laban, patay rën tana, kag sa langit rën. Pwede man nga sa impyerno, pero wara nagataliwan ang sangka pareho na sa nanarisari nga trahedya sa kabuhi nga wara makatuon mangin optimistic. “Patay rën ayhan ako?”

“Mahambal mo bala nga kabuhi dya?” Nagtërëk ang lalaki sa palibot. Nagdëlëg dya sa poster kang Harry Potter and the Prisoner of Azkaban, nagadëkët sa pader kang kwarto ni Mo. Ginalawaan rën dya.

“May…aradtunan kita?”

“Sa palasyo ko.” Ginhusay kang mal-am ang barungos na nga maputi.

“Sa…” 

Nagpaagwa kang sugkay ang mal-am halin sa ana kapa. “Sa idalëm kang lupa.”

Naghangdë si Mo. “Dali lang gid ha? Taw-i ako ti lima ka minuto,” Ginkid-an na ang pagkasuksok na kang kapa, ginpaginhawa ang ana mga hita.

Nag-adto tana sa kwarto kang ana nga nanay. Bukas ang mga bintana, nagasëlëd ang kasanag kang mga bituon. Nakit-an na dya sa banig sa salëg, nagasikuko nga daw fetus. Sa folding bed man tana ang tatay-tatayan ni Mo. Anëm ka tuig rën ang nagligad, pero wara na gihapon ginagamit ang daan nga kama kang mga ginikanan ni Mo luwas lang sa anda pagpakighilawas. Ang kairinit, indi na man dya gusto nga itablëg ang four poster bed ukon, mas mayad pa, ipamana kana.

Naghuragëk si Sarhento. Ginpitik ni Mo ang busong kang tabatsoy. Nagmukra dya, pero wara nagbugtaw. Ginpitik ni Mo ang irong na kadya. Nagliso lang ang baboy sa folding bed. Ginsagap ni Mo ang pantalon kang tatay-tatayan. Ginbëël na ang baril kadya. Treinta y otso. Ginlantaw na, wara dya ti bala. 

Ginhila na ang kapay kang tatay-tatayan. Ginkusi na ang singit kadya. Nagmukra ang buwaya, bugtaw rën dya tëlad. Gintuon ni Mo sa sintido na kadya ang baril. “Pamati ikaw, linti.” Gindilaan na ang ana bibig. “Indi ko kamaan kon patay rën ako, pero kon patay rën ako mas mangin masëbë kon indi ko pa dya masarangan nga ubrahën. Wara ako kamaan kon ano ang problema mo, kag wara man ako ti labët kon naga nagainamo ikaw kara. Wara ako kamaan kon naga ginasakit mo ang nanay ko, kag wara man ako ti labët. Wara rën gani ako ti labët kon naga ginasakit mo ako e. Wara rën ako ti labët. Handa rën ako nga magpatay kang tawo kaina, man-an mo ra? Amo ra gani siguro nga napatay ako e. Nakita rën kang Diyos nga wara rën ako ti konsensya. Pero bëkën rën ti importante ra, kon patay ako ukon buhi ukon nabuang rën ako ukon buhay rën ako nga nabuang kag mayad gali ikaw nga tawo, kag patyën ta ikaw tëlad kag amo ra ang bahël nga sala. Wara rën ako kamaan kon ano ang dason nga matabo. Gusto ko lang hambalën nga sapat ikaw. Bëkën ti tëngëd kay ginasakit mo ako, bëkën ti tëngëd kay ginasakit mo kami. Sapat ikaw, ginpasarig mo ako. Indi ka dapat nagapasarig kang bata.” Ginkalabit ni Mo ang gatilyo. Syempre, nagtinir nga bilog gihapon ang bagul kang ana nga tatay-tatayan. Nagdalagan tana pabalik sa ana nga kwarto.

“Malëpad kita? Mabukas ikaw kang buho sa realidad?” Hëgët ang kapët na sa kapa kang pobre.

“Malëpad? Daw diwata panërëk mo kanakën haw?”

“Ano gid man ikaw haw, bastos timo?”

“Ako? Ako ang Hari kang mga taga dalëm-lupa.”

Nagsëlëd si Sarhento Bene sa kwarto ni Mo. Nagaëyëg-ëyëg ang busong na kadya. Nagaidlak ang mga unto, nagabarangisi nga daw ayam. Gintaya na ang ana baril sa ulo ni Mo.

Naglupok ang salëg, nagwasaag ang mga pirangnahët nga kahoy. Nagbëka ang lupa, kag ginlamon sanda kang kalibutan.

Sa palasyo rën nabugtawan si Mo. Himo sa bato ang ana nga kama, pero kumportable batangan dya. Matambëk kag malëm-ëk ang mga ulunan. Maramig sa kwarto, kag madëlëm. Sangka kandila lang ang ginahalinan kang kasanag. Nagbangon tana kag ginparapitan na dya: ipotipot gali nga nakurong sa garapon. Nadëmdëman na ang nagligad nga gab-i. Sa mga aragyan kag garaw-an kang kastilyo, kalabanan ipotipot sa garapon ang ginahalinan kang sulo.

Ginsagap ni Mo ang ana mga panaptën. Gëtëk ang suot na nga pajama, ginsukbit lang dya abi “halin sa Ibabaw” kang sangka tinawo kang Hari. Wara ang ana nga t-shirt kag boxers, pero ridto ang kapa. Nagailis tana kang mabati-an na nga may gahibi sa ingëd nga kwarto.

Kon bëkën lang ti kapoy si Mo sa anda pagpanakayën halin sa “Ibabaw” paadto sa kaharian kang Hari, wara tana makaturog tëngëd sa kagahëd kang ingëd nga kwarto. Hinablës daw dya kang Hari, duke ukon prinsipe, indi sigurado si Mo kon diin sa darwa. Basta ang man-an na, manggaranën ang tatay na kadya, kag rapit gid lang magtaliwan.

Hambal kang Hari bag-o na ginbilin si Mo para magturog, gindara kuno dya sa kaharian para sa sangka misyon. Tana ang mangin kampeon kang Hari sa sangka sautanay. Kon naga tana pa nga tawo ang mangin kampeon, kon naga kinahanglan nga kampeon sa sautanay, wara rën ti interes si Mo nga sabtën ang mga amo kadya nga pamangkutanën. Himuon na ang ginahingyo kang Hari para mabëël ang premyo nga ginpangako na kadya.

Nag-agwa tana kag nangatok sa ingëd nga kwarto. Una, basi kinahanglan kang duke nga prinsipe ang ana nga bulig. Pangarwa, indi na maagwantahan ang kagahëd na kadya. Kag pangatlo, daw indi masarigan ang Hari. Mayad gid lang ra nga may iban tana nga abyan, kag bëkën man siguro ti malain nga tawo ang prinsipe nga duke.

Nagbukas ang gawang, kag sinumbag kang kamatuoran si Mo. Indi gid man posible nga mangin malain nga tawo ang sa sëlëd kang kaingëd ka ana kwarto. Paano, bëkën dya ti tawo. Pugita ang hinablës kang Hari. Kasingtaas na dya, kasinghanggëd kang ana nga ulo ang mga mata nga nagaparamarëk. Nagasuksok dya ka pula nga kapa, kag may korona sa nagahining nga ulo. “Ang Estranghero,” gindab-ot kang sangka kamoy na kadya ang alima ni Mo. “Sëlëd, sëlëd.” Nagpisngo dya, pero dayon man nga nag-untat sa paghibi. 

“Mo lang, mahal nga duke.” Maham-ëg ang salëg kang kwarto.

“Prinsipe lang, Mo, Prinsipe lang.” Gintudo na kadya ang sangka basa nga purungkuan. “Pungko, pungko. Kanugon kag tëlad ka lang nag-adto. Kaina bisita ko rëgya si G. Bingle. Manggaranën nga tinuga, maskin bëkën ti maharlika. Darhën na karon ang mga bata na sa sautanay.” Nagbëtëng dya kang sangka purungkuan para magpungko sa atubangan ni Mo. “Manami-an ikaw kara kananda. Magkaitsura sanda kang akën halangdën nga Tito.”

Naghangdë si Mo. Indi na matërëk ang Prinsipe, kag nasiplatan kang ana mga mata ang mga sandata nga nakasab-it sa pader.

Nagbalikid ang Prinsipe. “A, makit-an ko nga nagahanda rën ikaw para sa saot karon.” 

Daw nagakaway kay Mo ang sangka wasay. “A, pasensya ka lang gid, ano?”

Nagkadlaw ang Prinsipe. Amo ra ang panërëk ni Mo. Nagbëka ang bibig na kadya nga daw gabangirit, kag nagayëhëm man ang mga mata na kadya.  Iba ang tunog kang kadlaw kang Prinsipe, daw tawo nga nagasiyagit sa idalëm kang tubig. Tunog kang daw malunod.

Napanagënëpnëpan ni Mo nga basi bëkën ti hibi kang Prinsipe ang nabati-an na kaina. 

“Naga?” 

Gamit ang darwa ka kamoy na kadya, ginkambayan tana kadya. “Wara 

ginpaathag ni Tito kon ano ang saot, haw?”

“Saot. Ano pa ang kinahanglan ipaathag sa saot? May musika, mahulag ang mga kahig ko, mahulag ang mga alima ko. Basi maggilingan kami kang mga ginhambal mo nga mga bata ni G. Bingle.”

Nagkadlaw liwat ang Prinsipe, pagkatapos nadura ang yëhëm sa ana mga mata. Daw mahibi rëman dya. “May kinahanglan ikaw nga gilingën, Mo, pero bëkën ti ang bata ni G. Bingle. Kinahanglan mo pierdehën ang Pirata.”

“Ang Pirata?” Halin gali sa mga kamoy kang Prinsipe ang itëm nga likido.

“Ang Pirata. Buhay na rën nga ginasinabad ang mga mangingisda kadyang kaharian. 

Sa urihi nadakëp gid man tana kang mga suldado kang Hari. Ang ginahingyo na nga paghusgar halin sa Ibabaw.”

“Ako, ako ang mahambal kon parusahan tana ukon indi?” Nangalot kang ana nga baba si Mo. Masami tana kauna maglantaw kang Boston Legal, kag nag-ambisyon man tana makapira ka beses nga mangin hukom. “Masarangan ko man ra guro.”

“Mayad gid.” Nagapungko sa gihapon, gindab-ot kang Prinsipe ang wasay. “Dya, bël-a.” 

Mag-an ang wasay. Makit-an ni Mo ang uyahën na, buta pa tana ka muri, sa kahining kang ulo na kadya. “Dali lang, utdan ko tana kang ulo?” May ulo man ayhan ang Pirata? “Daw indi ako makasarang kara haw. Hukom lang takën, bëkën ti berdugo.”

“Indi mo man tana kinanlan nga utdan kang ulo.”

Nagginhawa ti madalëm si Mo. “Mayad gali.”

“Tapyasën mo ana braso, bun-on mo sa dëghan, wara ti problema.”

“Ano?” 

“Kon indi, basi ikaw ang mautdan ti ulo. Away ang saot, Mo. Kon mapasugot ikaw nga patyën kang Pirata, kon sayuron hambal kang Ibabaw, wara tana ti sala,” 

Nahulog ni Mo ang wasay. Tinalsikan tana kang itëm nga likido sa mata.

Pagkapurot na kang sandata, dayon nga nga gin-adtunan ang Hari. Nakit-an na dya nga nagapungko sa trono, nagalantaw sa payaso, ginapalibotan kang kon sin-o nga mga suldado, suruguon kag uripën. Ridto man ang pirangnahët nga mga maharlika nga nagakapa. Kang makit-an na kadya nga ginakaptan ni Mo ang wasay, nagkumpas ang Hari kag nagharalin ang tanan, luwas sa mga suldado. Kag ang Prinsipe imaw ni Mo.

Ginwagayway ni Mo ang wasay, “Gusto mo nga mapatay ako?”

Nagharang sa tënga nanda ang darwa ka suldado. Tagsangka panaming kag bangkaw. 

Nagayambi ang Hari, ginahapulas ang ana nga barungos.

“Sabat!” Nagparapit pa gid ti sangka tikang si Mo.

“Suronga ra,” hambal kang Hari.

Wara ti namas-angan si Mo sa nagakatabo. Basta hinali lang, ginsurong tana ka darwa ka 

suldado nga may bangkaw, ang sunod nga hinabo, naghaplak ang darwa sa salëg. Utod ang mga bangkaw kag buslot ang mga panaming.

“Paano nga paano nga paano?”

Nagkumpas ang Hari kag nagbulig ang iban pa nga mga suldado sa mga nagharaplak sa kahig ni Mo. Ginbilin nanda ang mga utod nga bangkaw. Nagkumpas liwat ang Hari kag nagatindëg rën dya sa atubang ni Mo, nakataya ang darwa ka utod nga bangkaw sa ana nga liëg. 

Nagpalakpak ang Prinsipe, daw tunog kang ginalabhan nga ginalampës.

“Naman-an mo bala, Mo, kampeon ko, kon naga ako ang Hari?”

“Kay… tatay mo ang nagtaliwan nga Hari?”

“Kay ako ang pinakagamhanan sa kaharian.”

Nanagitlën si Mo. “Ti naga indi na lang ikaw ang magpatay sa Pirata?”

Ginpapanaog kang Hari ang mga bangkaw nga utod. Nagbalik dya sa trono. “Kay may 

mas gamhanan pa gid kanakën. Kag amo ra ang layi. Kag suno sa layi, ang kriminal nga nagahingyo kang paghusgar halin sa Ibabaw husgaran kang naghalin sa Ibabaw.” Nagsinghot dya. “Pero wara man ginhambal sa layi nga indi pwede mabuligan ang kampeon. Gusto ko ikaw, Mo. Maisëg ikaw, nagabulig maski sa indi mo kilala. Kag ginahambal mo kon ano ang sa isip mo, bëkën ikaw ti butigën. Hëëd, kaisa wara ikaw sa insakto pero tampad ikaw. Kag mas gusto ko nga ang kampeon nga tampad kaysa sa kampeon nga kon mag-asta, daw politiko. Gintaw-an ko ikaw kang gahëm. Ridya lang ra sa amen kalibutan magana. Husgaran mo ti insakto ang Pirata. Rakë rën tana ti ginpangkawatan, ginlëgës kag ginpamatay. Husgaran mo tana ti insakto, kag pati sa Ibabaw, magana ang imo nga gahëm.”

Nadëmdëman ni Mo ang ana nga tatay-tatayan. Kag ang mga maton. Gintërëk na ang wasay. May mantsa dya kang dugo. Man-an nga nga nagaginhawa pa ang darwa ka suldado nga ana ginpierde. Wara na makit-an nga napilasan na gali ang mga dya. Pilasën ang ana mga kaaway, amo ra ang gusto na. Indi bala? Malain sanda, indi bala? Kag malain man ang Pirata nga dya. Gintërëk ni Mo ang Hari, kag naghangdë.

“Mayad gid,” hambal kang Hari. Nagpalakpak dya, kag madasig nga nagbaralik ang mga uripën, suruguon, suldado kag nagakalain-lain nga maharlika. Magahëd sanda, daw kwarto kang mga estudyante nga wara pa gin-abtan kang anda manunudlo.

Gintawag si Mo kang Prinsipe. Nagatindëg dya sa ingëd kang sangka purungkuan. “Pungko, pungko,” hambal na kadya. Ginmasahe kang Prinsipe si Mo.

“Nabati-an nanda kara ang instoryahanay namën kang Hari?”

Nangiray ang Prinsipe. “Ano timo Mo man? Maskin ako wara ko mabati-an ang inyo

istoryahanay.” 

Nagduko tana. Ginpunasan ang dugo sa wasay gamit ang kapa. Itëm dya. Itëm ang duag kang dugo.

“Amo to, amo to si G. Bingle.”

“Ang nagakapa ti puti?”

“Bëkën. Maharlika tana ra, maharlika lang ang pwede magkapa. Ang nagakalo. Amo to 

ay, kita mo buta ti bulawan nga alahas. Ano abi kay negosyante lang, kinahanglan magpamaan nga manggaran. Kita mo rën ridto, o, ridto ay.”

“Ridto ikaw nga ridto, wara mo man ginatudlo.”

“Ang mga babayi nga nagakalo man, bata kang bagis. Amo to ang mga bata ni G. Bingle. 

Mapakilala kita burubhay.” Mas naghinay ang limëg na kadya. Daw turo kang tubig halin sa barado nga gripo. “Indi mo man tana kinahanglan nga patyën, man-an mo? Kinahanglan mo lang tana nga husgaran.” Nagpadayon dya sa pagmasahe.

Gintërëk ni Mo ang sara sa mga bata ni G. Bingle. Ang pinakagwapa sa tanan kananda. Mataas dya, patay, mas itëm pa sa ulikba. Magamay ang kalo na kadya, kag haros wara ti alahas. Ginpangirayan na ang babaye. Naglikaw lang dya kang ana nga panërëk.

Nag-abot ang lima ka suldado nga iba ang duag kang uniporme, asul imbes nga berde, kag iba ang sandata, espada imbes nga bangkaw. Hila-hila nanda ang sangka lalaki nga nakagapos ang mga braso kag batiis.

Naghipës ang mga taga dalëm-lupa. Nag-abot rën ang manunudlo.

“Kapitan Tyago.” 

“Pirata Tyago.” Ginbëy-an ang lawas kang preso kag nag-umpisa dya nga maghiwëd. “Pirata Tyago, mahal nga Hari.” Kërëng ang buhok kang Pirata, manipis ang panit sa ulo, gahurma ang bagul na kadya.

Nagpisngo ang Hari. “Pirata Tyago. Gin-akusaran ikaw sa korte kang mga masunod nga krimen: siento singkwenta ka bes nga pagpangawat, sangka pagpanglëgës, kag beinte singko ka bes nga pagpamatay. Nag-amin ikaw sa mga krimen nga dya bilang pagpangayo kang paghusgar halin sa Ibabaw.”

“Luwas sa pagpanglëgës.” Gintaw-an kang bangkaw ang Pirata.

“Luwas sa pagpanglëgës.”

Naghangdë ang Pirata. “Gin-amin ko ang mga sala nga dya, kag nagapangayo ako kang 

paghusgar halin sa Ibabaw.”

“Mayad.” Nagkumpas ang Hari kag ginbilin sa tënga ang Pirata. “Rëgya ang taga-Ibabaw nga magahusgar kanimo.” Naghangdë dya kay Mo.

Nagtindëg tana. Ginkamusta na ang Prinsipe, wara na naman-an kon naga. Sigurado man tana nga madaëg tana, pero pamatyag na may madura kana. Bëkën man tana ti Diyos, ukon hukom man lang, ti naga tana ang magahusgar? Nagpanaw tana paadto sa atubang kang Pirata, sangka metro ang karayëën. Ginsagap na sa mga uyahën ridto ang bata ni G. Bingle. Nakit-an na dya, nagaduko, nagaëlëng-ëleng. Naduraan tana ti bëët. “Indi ko guro–”

Nagsurong ang Pirata, ginbuno tana kadya sa ana busong.

“Bata kang bagis.”

Mas nagbuhay ang away nga to. Mga mango lang gid siguro ang suldado kang Hari, ukon nagpakuno-kuno nga lawlaw para lang matugruan tana kang kumpyansa sa ana kaugalingën. Napierde na man sa gihapon ang Pirata syempre. Wara rën dya nakabuno, masami lang ang sagang. Sa urihi ginwasay ni Mo ti magkasunod ang mga batiis na kadya. Naghaplak sa salëg ang lalaki nga kërëng.

“Nagpapierde ako,” hani na kadya.

Nagpalakpakan ang mga taga dalëm-lupa. Nag-umpisa sanda nga maghani kang singgit”

“Ulo! Ulo! Ulo!”

Nagpanilag si Mo sa palibot. Indi na makit-an ang bata ni G. Bingle. Indi na man makit-an ang Prinsipe. Indi na makit-an ang Hari, maski pa marapit lang ang trono na kadya. Ang ana lang gid makit-an amo ang Pirata. Nagadugo ang bibig na kadya. Mag-ayad man, man-an na nga indi rën dya makapanaw liwat. Bëkën pa ti nagakaigo nga parusa sa pagpangawat kag pagpatay. Ginbayaw ni Mo ang ana nga wasay.

Kag ginlëbëng sa salëg.

Naglinëng ang mga taga dalëm-lupa. May pirangnahët nga maharlika nga nagahinugyaw.

Ginbayaw ni Mo ang ana mga palad. “Amo dya ang akën nga paghusgar.” Nakit-an na 

ang purungkuan, kag sa likod na kadya ang nagayëhëm nga Prinsipe. Pagparapit na, nakit-an na ang gaparamarëk nga mga mata kadya. Nagpungko si Mo. “Pamasahe man abi.”

Tënga lang ang nalantaw na sa mga sumunod nga hitabo. Nagdeklara kang kasugtanan ang Hari “suno sa layi.” Nag-abot ang mga suldado nga may espada, kag ginbëtëng nanda paadto “sa manugbulong” ang Pirata. May nag-abot nga uripën nga ginpunasan ang dugo sa salëg. Nagbalik ang payaso, may kaimaw nga mga musikero.

Amo kato ang saot.

Darwa ang ipotipot sa garapon kang mabugtawan si Mo. Nabugtawan tana sa paghibi kang Prinsipe. Tinamad tana nga ubahën ang gëtëk nga pajama. Sangka katok lang pagkatapos nagsëlëd tana sa kaingëd nga kwarto. Nakit-an na sa may purungkuan ang Prinsipe. May papel sa lamesa sa atubang na kadya.

“Sulat?” 

Naghangdë dya. Gintago ang papel.

“Amo ra nga pirme ikaw nagahibi, tëngëd sa ginasulat mo dyan kara?”

“Hambalën ko lang kanimo kon magkit-anay kita liwat.”

“Matabo ra bala?”

“Malay mo, makabalik ikaw ridya.” 

“Indi rën.” 

“Kon amo, ako ang mabisita kanimo.” 

“Sige.” Nagbatang si Mo sa kama. Basa dya, pero mabalik rëman tana sa Ibabaw. Ayos

lang kana ang maragkët. Marigos gid lang tana ti buhay pag-abot na sa anda nga balay. “Gwapa ang bata ni G. Bingle no?”

“Hëëd?” 

“Medyo may kailëm lang.” 

“Naghambal ang may panit nga porselana.” 

Nagkinadlaw sanda. 

“Man-an mo, daw ginalëbëng ikaw kon magkadlaw.”

“Tuod?” Ginbato ni Mo kang ulunan ang Prinsipe. “Ano gani liwat ang pangaran mo?”

“Amante.” Gin-itsa na kadya pabalik ang ulunan. “Kon sayuron, sa inyo nga lenggwahe, 

paghigugma.”

“Prinsipe Paghigugma. Kag ano gani ang pangaran kang bata ni G. Bingle?”

“Indi rën ikaw mag-asa pa. Nag-adto rëgya si G. Bingle kanakën kaina. Natipuhan kuno

ako kang mga bata na.”

“Kag ako?”

“Tikalën kuno ikaw. Kag gaëgët sa mga mailëm.”

“Ginhambal na gid ra?”

Nag-abot ang anda nga pamahaw. Pagkatapos, nag-abot ang darwa ka suldado.

Ginapatawag kuno kang Hari si Mo. Naglisensya si Mo sa bag-o nga abyan. Ginbilin na dya sa kwarto, ginpabayaan nga magpadayon sa ana nga pagsulat nga gapahibi kana.

Nadangtan na nga nagatindëg sa atubang kang trono ang Hari. Wara dya nakasuksok kang kapa. 

Nagtindëg si Mo sangka metro ang karayëën kana. Wara ti suldado nga nagtindëg sa tënga nanda. 

“Handa rën ikaw?” Gin-atubang tana kang Hari. Gindawë kana ang wasay. “Suno sa atën nga istoryahanay.”

“Paano ako makabalik?”

Nagpiyëng si Mo. Nagligad ang pira ka minute. Wara ti natabo. “Tapos?” Wara ti 

nagsabat. Nagkapët tana sa wasay. “Mahal nga Hari?” Kalinëng. Nagparanakit ang ana mga mata. Nakakita tana kang pula, ra bala nga kon magpiyëng tana pero may sulo. Ang sahi nga nagatugro kang pagturog pero wara ti pahuway. Nagmukra si Mo.

Sa sëlëd rën tana kang ana kwarto. Ridto man si Sarhento Bene. Nagatay-ëg ang busong. Nagabangirit nga daw ayam. Nakatuon ang baril kay Mo.

Ginwasay na ang baril. Ginhampas na ang kahoy nga parte sa ulo kang ana tatay-tatayan.

Naglagapok dya.

Ginbayaw ni Mo ang ana nga sandata. Pero anggid sa Pirata, indi na masarangan nga magpatay. Bëkën tana ti Diyos, maski pa pwede rën tana matawag nga hukom. Ginpungkuan na ang busong kang ana tatay-tatayan.

“Sapat ikaw.” Ginhimo na nga salamin ang ulo kang wasay. Magamo ang ana nga buhok. “Sapat ikaw, paratyën ta gid lang ikaw indi ko pa mahimo.” Nagginhawa ti madalëm si Mo. “Indi ta ikaw pagpatyën, obyus man. Pero paandam dya kanimo. Kang bata pa ako, maan lang gid, pero pamatyag ko bëkën man ikaw pirme nga tonto. May mayad man kanimo, kauna. Siguro may mayad man gihapon kanimo, nakatago lang sa tëlad. Indi ka man pagpalanggaën kang nanay ko kon tëman ka malain ka gid e. Bëkën man tana ti hangag. Pasalamat ikaw bëkën ti hangag ang nanay ko. Pero tandaan mo dya, nahangagan ako kana. Sa kada paghampak mo kana. Sa kada pagsipa mo kana. Sa kada pagyaguta mo kana pagkatapos wara tana ti himuon kundi sundon ikaw gihapon. Tapos rën ang mga adlaw nga to. Mangin mayad rën ikaw,” ginwagayway na ang wasay sa ibabaw kang ulo na kadya. “O husgaran ko ikaw.” Gintërëk dya ni Mo.

Naghangdë ang ana nga tatay-tatayan.

Nagtindëg si Mo, Ginsipa na nga magtindëg ang napierde na nga kontra. “Bël-a ang imo nga baril. Tirawan mo nga barilën ako, lantawën mo kon ano ang mangin pulos na para kanimo. Ano? Ano?” 

Wara dya ti lihëk.

“Halin rën. Rakë pa ako ti urubrahën.” Wara rën ginlantaw ni Mo kon nagsunod dya. Ginbuksan na ang ana nga computer, nagkonekta tana sa Internet. Indi tana mag-untat sa pipitsugin nga pulis. May gahëm rën tana tëlad. Kag ang ginakontra kang may gahëm, mga may gahëm kang malain. Congressman, amo kara, ukon gobernador. Indi na man-an kon maliwat lang ang natabo sa Pirata, sa ana nga tatay-tatayan. Indi na man-an kon maigo tana kang ana nga konsensya ukon maduraan ti bëët. Ano man ang matabo, nakaumpisa rën tana sa pagpanakayën. Ano man ang madangatan, makapatay man tana ukon makapagpatawad, indi rën tana pwede nga mag-atras.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s